Ed van Thijn figureert in eigen drama

Zondagavond zendt de VPRO Retour Den Haag uit: het drama van het ultrakorte ministerschap van Ed Van Thijn. Na veel gedoe werd het fictie, die toch dichtbij de werkelijkheid blijft....

OP DE vlonder van een roeivereniging aan de Amstel staat oud-burgemeester en oud-minister Ed van Thijn. Zijn pak heeft hij verruild voor een roze korte broek, een sweater met roeilogo en iele, witte tennisschoenen. Wat onwennig kijkt hij naar wat de camera's filmen: het wiebelende bootje van acteur Huub Stapel die hem, Ed van Thijn, speelt. De roeiboot raakt uit zicht, de camera's stoppen. 'Goed Huub, roei maar terug!', klinkt uit de megafoon. Stapel wenkt. Een jacht vaart de Amstel op, Stapel pakt het uitgeworpen touw en wordt naar de vlonder gesleept.

Straks zal Van Thijn zelf in een boot stappen. De oud-minister figureert in de verfilming van zijn eigen dagboek. Zondagavond zendt de VPRO het eerste deel uit van de driedelige dramaserie Retour Den Haag, gebaseerd op Van Thijns gelijknamige boek uit 1994.

De film begint in de maand voordat Van Thijn het burgemeesterschap van Amsterdam opgaf, om na de dood van Ien Dales minister van Binnenlandse Zaken te worden. Het kabinet stond aan de vooravond van de verkiezingen van 1994. Net na Van Thijns aantreden werd het rapport-Wierenga gepubliceerd, over het Interregionale Recherche Team (IRT). De ongezouten kritiek van dit rapport op de Amsterdamse politie, waarvan Van Thijn eerder korpsbeheerder was en zijn vriend Eric Nordholt hoofdcommissaris, bracht Van Thijn in de problemen. Bij de behandeling van het rapport in de Tweede Kamer stapten Hirsch Ballin en Van Thijn op.

Hoewel de film zijn eigen draai geeft aan de gebeurtenissen die het aftreden van Van Thijn inluidden, dragen de hoofdpersonen niet alleen namen van bekende Nederlanders. Ze zien er ook zo uit. Huub Stapel loopt en praat als Ed van Thijn, Thom Hoffman is sprekend Ernst Hirsch Ballin, en Jan Decleir, met wilde plukjes haar op de wenkbrauwen, oogt als Ruud Lubbers.

In de lange aanloop naar de 1,2 miljoen gulden kostende productie, is veel gesoebat over de vraag in hoeverre de film de gebeurtenissen in 1994 moest weergeven. Kort na verschijning van het boek wilde de VPRO er een film van maken. Schrijver-journalist Jan Eilander werd gevraagd het script te schrijven. Na een eerste aanzet gaf hij het project door aan Martin Bril. 'Een prachtig verhaal', vond Bril. 'Het gaat over vriendschap en verraad, macht en politiek. Over de liefde zelfs. Het is bovendien schrijnend grappig en op een gekke manier wereldvreemd. Ik zag er wel wat in.'

Bril haalde de scriptschrijver van Goede Tijden Slechte Tijden, Rogier Proper, erbij. Drie jaar lang waren ze bezig om - tussen het andere werk door - onderzoek te doen en de scenario's voor Retour Den Haag te schrijven. 'De dramatische chemie tussen Van Thijn en Nordholt was voor ons cruciaal', vertelt Bril, 'maar ook het hilarische gesteggel tussen Van Thijn en Hirsch Ballin en de harde, cynische figuur van Kok.' Over de vraag hoe realistisch de dramaserie moest worden, waren de twee schrijvers het niet altijd eens met regisseur De Baan.

Geïnspireerd, maar niet gehinderd door de werkelijkheid, schreven ze wat Bril een 'groots en meeslepend stuk' noemt. Bril: 'We wilden alles uitvergroten. De personages bigger than life maken. Zo kun je ze in situaties brengen die niet historisch verantwoord zijn, maar wel dramatisch geloofwaardig. Ed van Thijn zou gespeeld kunnen worden door een grote blonde neger.'

Zover kwam het niet. De VPRO wilde Retour Den Haag nog voor de zomer van 1999 op televisie brengen. Maar het script van Bril en Proper was niet helemaal af: 'Drama schrijf je nu eenmaal niet tussen neus en lippen door', zegt Bril. Het halffabrikaat van Bril en Proper werd overgedragen aan regisseur De Baan, die het scenario herschreef.

In een paar maanden tijd heeft De Baan het script bewerkt én de serie opgenomen. 'Het gaat over de ondergang van een oprecht en loyaal politicus', aldus De Baan, 'zo iemand waar je sympathie voor hebt.' Juist die oprechtheid ten opzichte van Nordholt koste Van Thijn de kop, denkt de regisseur. 'Nordholt bleek erg druk met zijn eigen carrière. Daardoor was die loyaliteit iets minder wederzijds.'

De verhaallijn van Bril en Proper bleef intact. Maar, zegt Bril: 'De Baan wilde van het begin af aan een andere aanpak, dichter op de werkelijkheid. Nu laat hij de acteurs op de betrokkenen lijken.'

Zelfs de bril op Stapels neus is dezelfde als die Van Thijn droeg in 1994. Hoofdrolspeler Stapel: 'Uit het boek wist ik in welke winkel de bril was gekocht'. De opticien herinnerde zich meteen welk montuur hij toentertijd aan de burgemeester had verkocht, de Daniel Hunter. De man pakte hem zo uit het tweede laatje van onder.'

Bril vindt dat op een zo groot mogelijk realisme wordt aangestuurd. 'Dat is precies wat wij niet wilden.' Daardoor dreigt volgens Bril de serie beoordeeld te gaan worden op hoe goed de gebeurtenissen in 1994 worden nagespeeld.

Maar De Baan vindt zijn film allesbehalve realistisch. 'Het is geen verfilming van het boek, er is een hoop aan toegevoegd. Wij kijken onder de rokken van Nordholt, want dat is wat drama doet.' In de film lijken Van Thijn en Nordholt op Shakespeare's personages Othello en Iago, vindt De Baan. Hij wijst er verder op dat ook de motieven van de Amsterdamse burgemeester om naar Den Haag te gaan in de film anders zijn dan in het boek.

De makers hebben over de film vooraf geen contact met Van Thijn gehad. Van Thijn las dan ook in de krant dat Retour Den Haag werd verfilmd - de rechten van het boek had hij in 1994 verkocht. 'Het verbaast me niet dat ze het verfilmen', zegt Van Thijn, staande aan de Amstel, 'mijn verhaal leest natuurlijk als een Griekse tragedie.'

De Baan wilde Van Thijn niet vooraf ontmoeten omdat hij bang was 'aardig voor hem te willen zijn'. Stapel ontmoette hem niet eerder dan op de laatste opnamedag, aan de Amstel.

Die dag is Stapel verkleed als Van Thijn. Dat schept een band: ze maken een praatje en slaan elkaar op de schouders. Ze praten over roeien, niet over Retour Den Haag: daar willen ze het beiden niet over hebben. Dan stappen Van Thijn en Stapel in een boot. Soepel haalt de oud-burgemeester de riemen door het water.

'Prachtig', zegt regisseur De Baan, als Van Thijn Stapel voorbij roeit. 'De werkelijkheid haalt de fictie in.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden