Economie en racisme als hoogste doel

Er is geen historisch onderwerp waarover nog altijd zo veel wordt gepubliceerd als de Tweede Wereldoorlog. De hoeveelheid naslagwerken, memoires, dagboeken, biografieën, fotoboeken en detailstudies is inmiddels niet meer te overzien – wat overigens minder dramatisch is dan men zou denken, want het overgrote deel van deze werken voegt weinig...

Daartegenover staat een veel kleiner aantal studies die wel buiten de gebaande paden treden en andere, verrassende perspectieven openen op de geschiedenis van het Derde Rijk. Met name in Duitsland zelf en in de wereld van gespecialiseerde historici in Engeland en de VS is de laatste vijftien jaar veel interessant onderzoek verricht – onderzoek waaruit een ander, krachtig beeld van deze geschiedenis oprijst.

Dit beeld steunt op twee gedachten: de cruciale betekenis van het streven naar meer Lebensraum en het daarmee verbonden racisme, en de betrekkelijk succesvolle wijze waarop de nationaal-socialisten te werk gingen.

In deze nieuwe voorstelling worden op zichzelf bekende historische gebeurtenissen en ontwikkelingen vanuit een ander samenhangend perspectief bekeken: de drang naar het oosten, de economische en militaire politiek en het allesbeheersende racisme – dat de ideële basis verschafte voor honderdduizenden gevallen van gedwongen sterilisatie en euthanasie in Duitsland zelf, een rücksichtslose politiek van uithongering van Russische gevangenen, massale dwangarbeid van Polen en andere Slavische volkeren, en uiteraard, de uitroeiing van joden en zigeuners – het waren allemaal onderdelen van hetzelfde project: om Duitsland op te stoten in de geschiedenis.

The Wages of Destruction, een even lijvige als intrigerende en provocerende studie over de economische geschiedenis van het Derde Rijk, van de hand van de jonge Britse historicus Adam Tooze uit Cambridge, sluit nauw bij deze nieuwe interpretatie van de geschiedenis aan. Of beter gezegd: Tooze heeft de nieuwe inzichten als het ware vertaald en economisch onderbouwd, puttend uit een overvloed van publicaties en archiefstukken op het terrein van de sociaal-economische, politieke en militaire geschiedenis, alsmede op stukken waarin Hitler en zijn naaste medewerkers aan het woord komen.

Volgens Tooze speelde de economie een veel belangrijker rol in het denken en doen van de nationaal-socialisten en conservatieve nationalisten dan vaak wordt aangenomen. In enkele prachtige hoofdstukken laat hij zien hoe vrijwel alle economische sectoren na Hitlers machtsovername in 1933 stap voor stap onder controle van de staat en de partij werden gebracht – vaak met enthousiaste instemming van de betrokkenen. Alles werd dienstbaar gemaakt aan de opbouw van een onoverwinnelijke militaire macht die het ideaal van raciale en economische expansie im Osten ten koste van de minderwaardig geachte Slavische volkeren zou moeten verwerkelijken.

En zo kreeg het Duitse economische leven in korte tijd het karakter van een oorlogseconomie, al werd dat door velen niet gezien, zomin als het feit dat achter de façade van succes – de werkloosheid was verdwenen en de ‘volksproducten’ lonkten – de problemen zich opstapelden.

Duitsland had een schreeuwend gebrek aan grondstoffen, maar geen geld om ze in te voeren. Door de enorme militaire investeringen stokte de consumptie en hing het land een gierende inflatie boven het hoofd. In 1939 dreigde de economie van het Derde Rijk zelfs onder deze lasten te bezwijken.

Het was precies om die reden, aldus Tooze, dat Hitler in september 1939 de oorlog tegen Polen begon. In de voorgaande jaren had Duitsland in het geheim een voorsprong in de bewapening weten op te bouwen, maar Hitler zag aankomen dat Duitsland een wapenwedloop met de Britten en – vooral – de Amerikanen, met hun onmetelijke rijkdommen en hun machtige joodse elite, onherroepelijk zou verliezen. Een snelle oorlog zou moeten voorkomen dat het einddoel in gevaar kwam.

Dit einddoel had Hitler al in de jaren twintig geformuleerd, toen hij zijn zorgen uitsprak over de opkomst van de Verenigde Staten en de dreigende terugval van Europa. Vooral Duitsland, dichtbevolkt en verstoken van olie en andere hulpbronnen, zou daaronder te lijden hebben. Om het tij te keren en ‘het Arische ras’ te redden, zou Duitsland, hartland van het Arische ras, zijn historische missie, begonnen in de Middeleeuwen, moeten hervatten en zich naar het oosten moeten uitbreiden. In het oosten lag de sleutel van de poort van het Duizendjarig Rijk

De overtuigende manier waarop Tooze de nauwe samenhang tussen de economische omstandigheden en militaire en politieke beslissingen blootlegt, maakt The Wages of Destruction tot een belangrijk boek. Inderdaad, wie de economische factor negeert, mist de sleutel voor een juist begrip van de opkomst en ondergang van het Derde Rijk.

Frank van Vree

Adam Tooze: The Wages of Destruction – The Making and Breaking of the Nazi EconomyAlan Lane/Penguin827 pagina’seuro 42,60ISBN 97 8071 3995 66 4Alan Lane/Penguin827 pagina’seuro 42,60ISBN 97 8071 3995 66 4

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden