Analysede ebru-techniek

Ebru-kunst beleeft een opleving: ‘Je weet nooit precies hoe je werk eruit komt te zien’

Werk van Ebru-kunstenaar Yusuf Akkaya.Beeld Yusuf Akkaya

De kunst van het ‘marmeren’ – of ebru, in het Turks – is terug: in mode en interieurspullen, en in workshops voor een breed publiek. Wat maakt deze techniek zo bijzonder?

In een metalen bak met water drijven gekleurde druppels. Ze vloeien uit. Nog wat meer druppels, in een andere kleur, worden over het water gesprenkeld. En dan: zachtjes wordt er papier overheen gelegd, de verf hecht zich en er ontstaat een kunstwerk dat door de natuurlijke vorm en kringetjes in de verte aan marmer doet denken. De techniek is verrassend simpel, maar ebru geeft een wonderlijk resultaat.

Ebru, de Turkse kunstvorm die in het Nederlands ‘marmeren’ wordt genoemd, ontstond volgens historici ongeveer tweeduizend jaar geleden in China. Vanaf de 12de eeuw werd marmeren onder de naam suminagashi populair in Japan. Nog steeds wordt de techniek daar beoefend. Waarschijnlijk is het marmeren via Oezbekistan naar Turkije gekomen en is het daar verder ontwikkeld. Ook in het oude Perzië, het huidige Iran, werd het marmeren toegepast.

Ebru beleeft in het Westen een opleving. Opnieuw, want sinds in de 17de eeuw de tulp vanuit het Ottomaanse Rijk populair werd in de rest van Europa, raakten kunstvoorwerpen en decoratietechnieken uit het gebied geliefd, waaronder het marmeren. Nu zien we ebru als hippe (mode)print, die vooral wordt toegepast in woonaccessoires, van H&M Home tot het luxe Astier de Villatte. Modebedrijven als Fendi en Balmain verwerkten het marmeren in hun wintercollecties voor 2020. Hermès toonde het op mannenkleding tijdens de afgelopen Fashion Week. 

Maar er zijn ook oudere voorbeelden. De grote modewebwinkel Matches Fashion gebruikt ebru al zo’n twaalf jaar op zijn kledingdozen. ‘Ebru is inmiddels verweven met onze identiteit. We werken samen met verschillende marmerkunstenaars en willen onze klanten aanmoedigen om de dozen te bewaren’, zegt marketingdirecteur Jess Christie. Tweeënhalf jaar geleden zette de modewebwinkel in samenwerking met kofferfabrikant Globe-Trotter een lijn van koffers met marmermotief op. 

De Nederlandse modeontwerper Jan Taminiau maakt in zijn werk sinds enige jaren gebruik van ebru. ‘Het is een terugkerend thema. Mijn inspiratie kwam uit de eeuwenoude boekdrukkunst, waarbij ebru vaak te zien is op de kaft, of op de eerste pagina’s’, zegt hij, verwijzend naar het werk van boekbinders uit de 17de en 18de eeuw. ‘Ik ben op onderzoek uitgegaan, mijn team heeft het geleerd en inmiddels maken we zelf ebru op het atelier.’ Het siert onder meer de kaft van het boek dat uitkwam ter gelegenheid van Jan Taminiau: Reflections, zijn expositie in het Centraal Museum in Utrecht in 2018.

Cover van het boek dat uitkwam ter gelegenheid van de expositie ‘Jan Taminiau: Reflections’ in het Centraal Museum.Beeld Jan Taminiau
In samenwerking met kofferfabrikant Globe-Trotter zette webwinkel Matches Fashion een lijn van koffers met marmermotief op. Beeld Matches Fashion x Globe-Trotter

Waar komt die nieuwe interesse voor ebru vanuit de mode vandaan? Taminiau: ‘Wat de techniek zo aantrekkelijk maakt, is dat de uitkomst steeds uniek is. De schoonheid zit ’m in het blijven vloeien van de verf. Daardoor weet je nooit precies hoe je werk eruit komt te zien, wanneer je stof of papier erin doopt.’ En: ‘Het staat voor mij symbool voor hoe mensen functioneren, hoe energieën bewegen en elkaar beïnvloeden.’ 

Bij Matches Fashion komt de interesse voort uit een nieuwsgierigheid naar nieuwe, internationale kunstenaars om mee samen te werken: de modewinkel wil er een diverse doelgroep mee aanspreken.

Ebru-invloeden in het werk van modeontwerper Jan Taminiau. Beeld Peter Stigter

De Rotterdamse Ebru Durmaz, die met haar bedrijf Ebruze kleding maakt met marmerafdruk, is nuchter over de populariteit van de techniek: ‘Het wordt door buitenstaanders meer als een commerciële trend dan als kunstvorm gezien. Dankzij Instagram is marmeren populair geworden: je ziet het onder meer terug bij grote influencers die het als achtergrond gebruiken om producten te tonen. Vroeger werd de techniek uitsluitend door een groep ebru-meesters beoefend, nu is ebru voor iedereen.’

De basis van marmeren bestaat uit twee onderdelen. De eerste component is water, aangedikt met gom, de tweede is de verf, bestaande uit pure pigmenten en ossengal. Deze combinatie zorgt ervoor dat de verf op het water blijft drijven, dat de verfdruppels enigszins beheersbaar bewegen en niet oplossen. Met een ‘kammetje’, een penseel of ander gereedschap kun je vervolgens vormen aanbrengen in de verf. In de traditionele Turkse variant wordt er vaak een tulp ‘geschilderd’. 

Dankzij de lage moeilijkheidsgraad is ebru geschikt voor workshops en cursussen: iedereen kan het leren, al doet niet iedereen het vervolgens even mooi of goed. Ebru-kunstenaar Yusuf Akkaya, die ook lesgaf op het atelier van Taminiau, ziet de populariteit van de cursussen sinds enkele jaren stijgen. ‘Mijn eigen workshops lopen goed, en ik zie overal in het land nieuwe docenten en cursussen opkomen.’

Akkaya experimenteert met oude en nieuwe stijlen, zoals het Japanse suminagashi en de paste paper-techniek, maar hij focust zich vooral op moderne, abstracte ebru met grotere vormen. Samen met papiermaker Marieke de Hoop probeert hij, onder meer door het organiseren van een expositie en de uitgave van een boek (in 2016), mensen te enthousiasmeren voor de kunstvorm. Het werkt: Akkaya geeft al jaren succesvol les. ‘Mijn cursisten ervaren het als een soort bezigheidstherapie’, zegt hij. ‘Het is bijzonder om te zien hoe de verf zich verspreidt over het wateroppervlak. Verfdruppels krijgen natuurlijkerwijs geen ruimte, dus máken ze ruimte, ze duwen elkaar als het ware weg.’ 

Ook de organisatie van het jaarlijkse Ambacht in Beeld Festival is de groeiende populariteit van ebru niet ontgaan. Organisator Wendy van Wilgenburg: ‘De workshops zijn altijd strak uitverkocht. Mensen voelen zich ertoe aangetrokken omdat ebru kleurrijk is en ze snel een mooi resultaat krijgen.’ 

Kunstenaar Akkaya: ‘Nederlanders die het al kennen, zien ebru eerder als een ambacht dan als kunstvorm, maar ik heb het idee dat het langzamerhand begint te veranderen. Ebru heeft tijd en goede voorbeelden nodig om de Nederlandse kunstwereld te overtuigen.’ 

Werk van Ebru-kunstenaar Yusuf Akkaya.Beeld Yusuf Akkaya
Werk van Ebru-kunstenaar Yusuf Akkaya.Beeld Yusuf Akkaya
Werk van Ebru-kunstenaar Yusuf Akkaya.Beeld Yusuf Akkaya

Joris-Karl Huysmans 

Rond de 17de eeuw waren Europese boekenmakers in de ban van het marmeren. Vier eeuwen later siert ebru opnieuw de binnenkant van boeken. Het modieuze boekentijdschrift The Happy Reader (een samenwerking van uitgeverij Penguin Books en tijdschrift Fantastic Man) bracht onlangs een ode aan de Franse schrijver Joris-Karl Huysmans door een bloedrode ebru-reproductie uit zijn klassieker À rebours (Tegen de keer) te gebruiken.

Istanbul: eindeloos door de stad zwerven en dolfijnen zien zwemmen in de diepblauwe Bosporus
Waar moet je wezen? Wat moet je zien? Designer Jacob de Baan gidst ons buiten de gebaande paden in de stad waar hij al jaren werkt. Lees zijn gouden tips.

Wat vonden bezoekers van Jan Taminiau: Reflections?
Een aantal bezoekers aan het woord over de tentoongestelde werken van modeontwerper Jan Taminiau in Centraal Museum Utrecht. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden