‘Dylan is soms te duister’

Schrijvers en muziek – het Boekenweekthema komt samen in de teksten van opera’s, musicals en popmuziek. Vertalers breken er hun hoofd over: hoe behoud je de muzikaliteit van een tekst?...

Subterranean Homesick Blues

Get sick, get well

Hang around a ink well

Ring bell, hard to tell

If anything is goin’ to sell

Bertje Doperwtje vindt dat Bob Dylan onrecht is aangedaan. De Noord-Hollandse straatmuzikant werd in het televisieprogramma Goedemorgen Nederland naar zijn mening gevraagd over een Dylanvertaling van het illustere duo Robbert-Jan Henkes en Erik Bindervoet. Het oordeel: ‘Een beetje geknutsel.’

Maar het duo, dat een groot deel van de Dylanliedjes heeft vertaald voor Bob Dylan Liedteksten 1962-1973, wil hij het ook weer niet te zwaar aanrekenen. ‘De man heeft zoveel geschreven; alles goed vertalen krijg je toch niet voor elkaar, daar moet je haast zelf een artiest voor zijn. En ja, het denken van Dylan is niet Nederlands, hè.’

Als er één ding is waar Bindervoet en Henkes ervaring mee hebben, naast het vertalen – Shakespeares Hamlet, Finnegans Wake van James Joyce, alle liedjes van the Beatles – is het wel het chronisch geweeklaag over de onvertaalbaarheid der dingen. Er is altijd wel een koor van fans c.q. deskundigen dat liever niet heeft dat aan de stenen tafelen wordt gemorreld. Over de oertekst hangt een mystieke waas als het gordijn voor het tabernakel en elke vertaling of poging daartoe wordt gelijkgesteld aan verboden exegese. Of zoals Bindervoet het zegt: ‘Mensen willen liever niets dan iets weten.’

Henkes: ‘Of als er plotseling woorden staan die net niet dat snaartje raken.’

Bindervoet: ‘Daar hebben ze wel eens moeite mee.’

Het is het soort kritiek dat recht evenredig is met de heiligheid van de tekst en dan ook het meest aanzwelt bij een nieuwe bijbelvertaling.

Bindervoet had van tevoren het gevaar van ‘dogmatische Dylanfans’ onderkend. Achteraf valt uit de reacties op de vertaling het aantal principiële doperwtjes nogal mee.

Blijft nog steeds de fascinatie/irritatie voor de vrijzinnige tekstbehandeling van B & H. Zo werd Tiny Montgomery van het album The Basement Tapes (Naar de Kelderbanden) opeens Lange Jaap.

Bindervoet: ‘Kijk, Tiny Montgomery was een circusact maar dat zegt Nederlanders natuurlijk niets. Lange Jaap wel.’ Stuck inside of Mobile with the Memphis Blues again werd: ‘Weer vast in Meppel met die Twentse blues van mij.’ Waarbij Meppel datzelfde kleinsteedse romantische moet oproepen als het Amerikaanse gat Mobile. Voor de oplettende lezer/zanger: Meppel ligt net zo min in Twente als Mobile in Memphis.

Henkes: ‘Toch hebben we ons bij Dylan meer bij de letterlijke betekenis gehouden dan bij de Beatles, waar we lettergreep voor lettergreep hebben vertaald. Moest ook wel want Dylan is soms te duister om te snappen.’

Maar als ze de teugels laten vieren, worden Bindervoets en Henkes’ vertalingen soms privéfeestjes van intertekstualiteit waar de associatieve hapjes torenhoog worden gestapeld. Obladi Oblada van the Beatles werd bijvoorbeeld een literaire puzzeltocht die resulteerde in Odysseus Odyssee waarin James Joyce’s Ulysses in het kort werd naverteld. Kapitein Iglo wandelt van Finnnegans Wake – weer Joyce – door I am the walrus van the Beatles om uiteindelijk in Dylans Quinn the Eskimo te belanden.

Henkes: ‘Soms moet je, omdat het een letterlijke vertaling nu eenmaal uitgesloten is, je toevlucht nemen tot een andere oplossing. Het enige dat telt, is het uiteindelijke resultaat. Er is nog altijd zoiets als de geest die door de zinnen zweeft.’

En de enige keer dat het onmogelijk is een liedje te vertalen, van Dylan of niet, is als de melodie onbekend is. Henkes: ‘Want voorop staat dat het te zingen moet zijn.’

Onderzeese heimweeblues

Word ziek, knap op

Hang rond bij een inktpot

Luid klok, wie weet of

Hier misschien iets wordt verkocht

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden