Dwaze bijen, angelloze mensen

IN EEN VAN de mooiste gedichten in onze taal, Nijhoffs 'Lied der dwaze bijen', wordt het menselijk verlangen naar onsterfelijkheid verbeeld in het verhaal van bijen die op zoek gaan naar 'hogere' honing....

De honing die bijen produceren, wordt in vele culturen beschouwd als het beste, zuiverste en zoetste voedsel; godenspijs en godendrank. Het beloofde land vloeit over van melk en honing en in een van de psalmen heet Gods woord 'zoeter dan honing voor mijn mond'.

Natascha Zwaal, biologe en antropologe, hoort tijdens een lezing iets over een God van de Bijen, Ah Musen Cab, bij de Maya's van Midden-Amerika, en over een type van angelloze bijen dat daar gehouden wordt. Ze raakt geïnteresseerd, begint erover te lezen en besluit naar Mexico te reizen. Kinderen van de zon is het verslag van haar ontmoetingen met de mensen die deze bijen houden, de Maya indianen in het zuiden van Mexico.

Het thema is schitterend: mensen als bijen, bijen als mensen. Het raadsel van de bijen, die de passie van deze mensen zijn, hoewel ze naar westerse maatstaf nauwelijks honing produceren, wordt het raadsel van mensen met een totaal andere denk-, reken- en leefwijze. Een kolonie van lokale bijen, colecab genoemd, produceert misschien één liter honing per jaar, terwijl 'onze' bijen, Europeos, enkele tientallen liters maken. Voor de Maya is de honing geen handelswaar, maar een religieus medicijn.

Zwaal neemt dit verschil als uitgangspunt voor een romantisch relaas over een volk dat nog niet is aangetast door het virus van winstbejag van de moderne markt.

In 1705 schreef de in Londen wonende Nederlander Bernard Mandeville zijn geruchtmakende Fable of the Bees. In deze op rijm gezette moreel-filosofische beschouwing verdedigt hij het kapitalisme als het goede resultaat van het samenspel van slechte menselijke eigenschappen. Lang voordat Adam Smith opmerkte dat de bakker geen brood bakt uit liefde voor zijn medemens maar uit eigen belang, had Mandeville deze gedachte al gelanceerd in de metafoor van de bijenkorf: dankzij de hebzucht van de bijen gaat het hun goed. 'Private vices' leiden tot 'public benefits'. De dokter en de rechter doen hun werk zo goed mogelijk om er zelf beter van te worden.

Mandeville vertelt een parabel over bijen die besluiten hun egoïsme op te geven en hun leven voortaan te wijden aan het welzijn van hun medebijen. Het resultaat is rampzalig: de bijengemeenschap vervalt tot chaos en armoede. Zonder hebzucht is een geordende en welvarende samenleving niet mogelijk, concludeert hij.

Zwaals reisverhaal zou een tegenhanger kunnen zijn van Mandeville's provocerende fabel: over dwaze, angelloze bijen die voor een ander type mens en maatschappij staan. Helaas wordt die fascinerende visie niet waargemaakt. Haar verhaal overtuigt niet, omdat het blijft steken in vertedering voor dit soort nobele bijen en mensen.

Terwijl haar hart smelt, wordt haar stijl bedenkelijker. Ze gaat steeds meer verkleinwoorden gebruiken; vrouwen worden vrouwtjes en hun armen armpjes. Onbedoeld maakt ze een karikatuur van een volk dat ze ongetwijfeld oprecht bewondert. De titel Kinderen van de zon zegt eigenlijk al genoeg. De lezer had graag meer kritische distantie tegenover deze dwaze bijen en angelloze mensen gezien.

Sjaak van der Geest

Natascha Zwaal: Kinderen van de zon - Ontmoetingen met de Maya's.

De Prom; 176 pagina's; * 24,90.

ISBN 90 680 1588 5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden