OOG VOOR DETAILGezicht

Dumas laat met haar Black Drawings zien hoe makkelijk we generaliseren en details uit het oog verliezen

Detail uit: Marlene Dumas, Black Drawnings (1991-1992).Beeld Collectie De Pont Museum Tilburg

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: gezicht.

Een van deze mensen kijkt zelfverzekerd door een zonnebril, kin omhoog. Een kijkt recht naar ons, maar hij lijkt meer in gedachten dan dat hij kijkt. Een staart naar iets, met argwaan. Een maakt van aankijken een wedstrijd, en gaat die geloof ik winnen. Een kijkt met een blik alsof we zouden moeten weten wat-ie bedoelt. Een is gehuld in schaduw, en misschien ook in gedachten. Allemaal zouden ze ook een vrouw kunnen zijn. En allemaal kunnen ze eigenlijk een heel ander gemoed hebben dan ik zojuist aan de hand van hun blik raadde.

Marlene Dumas’ zes gezichten, een detail uit 111 tekeningen en een stuk leisteen getiteld Black Drawings, confronteren ons met twee psychologische automatismen. De eerste: als we veel mensen bij elkaar zien die een paar eigenschappen gemeen hebben, zien we vooral de groep. Ten tweede: elke interpretatie van een gezichtsuitdrukking zegt evenveel over jezelf als over die uitdrukking. Hoe kan ik weten of de persoon linksboven zelfverzekerd is, en niet bijvoorbeeld verdrietig? En waarom zou ik de blik van de persoon linksonder als competitief kwalificeren? Misschien slaapt-ie wel. Zonder context en kennis weet je bar weinig, en ga je vanzelf leunen op aangeleerde stereotypen. 

De gezichten zijn gedetailleerd, samen zie je een groep. Om dat te ervaren, moet je eigenlijk bewegen voor dit kunstwerk. Je gaat vanzelf merken hoe makkelijk je generaliseert en hoe gauw je details uit het oog verliest. Dit is volgens mij wat Arnon Grunberg bedoelde toen hij op 4 mei zei ‘voor mij was van het begin af aan duidelijk: als ze het over Marokkanen hebben, dan hebben ze het over mij.’ Hij weet hoe het voelt als een ander je reduceert tot slechts één van je eigenschappen. De associaties bij de groep bepalen het oordeel over jou. Zo ingewikkeld was dat zinnetje niet. Marlene Dumas laat eenvoudig zien hoe het werkt, in één kunstwerk.

Beeld Peter Cox / Collectie De Pont Museum Tilburg

Marlene Dumas, Black Drawings, 1991-92, 111 tekeningen, inkt op papier en leisteen, 230 x 295 cm, Museum De Pont Tilburg.

We vormen een oordeel op basis van onze sociale normen, kennis en ervaring. Over mensen bij wie we ons thuisvoelen, zijn we positiever. Voor wat we vaker hebben gezien, krijgen we vanzelf een voorkeur. Op wat we niet kennen, reageren we onbewust met angst. Die snelle oordelen gaan voor ons denken uit; de redenering volgt achteraf.

Ik zat te kijken naar dit kunstwerk terwijl de gewelddadige politieoptredens en de protesten naar aanleiding van de dood van George Floyd gaande waren in de VS. Dit werk heeft daar niks mee te maken, evenmin als met Joden en Marokkanen, en tegelijkertijd maakt het de kern ervan pijnlijk zichtbaar. Zwarte mannen zijn een groep in de VS, die soms nauwelijks als individu worden gezien. Er zijn veel overeenkomsten met de tijd van Apartheid in Zuid-Afrika, waarbinnen Marlene Dumas (zelf wit) opgroeide. Ze schilderde dit in 1991, een jaar nadat in haar land de eerste wet doorgang vond om segregatie in publieke plekken als wc’s, parken en speeltuinen af te schaffen.

Dumas schilderde de mannen met Oost-Indische inkt, zonder achtergrond of context. Gegroepeerd zoals wij dat onbewust doen, en zoals in de 19de eeuw gebeurde, toen rassenleer nog als wetenschap gold. Maar met genoeg details om, van dichtbij, nieuwsgierig te worden naar elk van hen. Naar hun gemoed, hun karakter, hun verlangens en hun schoonheid. Dumas laat je heen en weer bewegen, voor het kunstwerk en tussen je eigen snelle en gewogen oordeelvorming.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden