'Duizend mediabloemen' in de houdgreep van Milosevic

President Milosevic heeft water bij de wijn moeten doen, maar gemakkelijk heeft de vrije pers in Servië het nog steeds niet....

BART RIJS

'Nog een minuut' De regisseur draait aan de knoppen, het rode licht boven de studiodeur floept aan en de presentatrice richt haar gezicht naar de camera. Impressie van de week, het beroemdste politieke praatprogramma van Servië, staat na een onderbreking van vier jaar op het punt te beginnen. Drie gasten discussiëren vrijelijk over gebeurtenissen die door de almachtige staatsmedia worden doodgezwegen. De Belgradose tv-zender Studio B heeft zich ontworsteld aan de greep van president Milosevic en wil het weten ook.

'Therapie voor de kijkers', noemt kersverse hoofdredactrice Lila Radonjic de nieuwe programmering. Ze werd aangesteld nadat het bestuur van de gemeente Belgrado, eigenaar van Studio B, was overgenomen door de oppositie. 'Wij willen gewoon informatie brengen, geen politieke standpunten', zegt Radonjic, die geldt als een van de beste tv-journalisten van Servië.

In een land waar de autoriteiten hen onwelgevallige informatie gewoonlijk binnenshuis weten te houden is dat alleen al een haast revolutionair concept. En hoewel Studio B alleen is te ontvangen in Belgrado en omgeving, ziet de oppositie in de tv-zender een belangrijk wapen in de strijd om het Servisch presidentschap, die zich in het komende halfjaar zal afspelen.

De aanhang van president Milosevic, volgens de opiniepeilingen een jaar geleden nog 32 procent van de kiezers, zou inmiddels zijn geslonken tot 14 procent. Hoe wankeler Milosevics positie, des te meer de Servische president zich inspant zijn greep op de media niet te verliezen.

Niet dat er in Servië censuur heerst. 'Publieke informatie is vrij', luidt het eerste artikel van de nieuwe mediawet die binnenkort wordt aangenomen door het Servische parlement. Een wetsartikel dat het bereik van niet door de staat beheerste radio- en tv-stations zou beperken tot 25 procent van Servië, werd geschrapt na luidruchtige kritiek van de oppositie en de internationale gemeenschap.

Belgradoërs kunnen langs tien tv-kanalen zappen en op elke straathoek kranten en bladen kopen waarin de autoriteiten op niet mis te verstane wijze worden bekritiseerd. De Servische minister van Informatie Radmila Mijentijevic mag graag vertellen dat er in Servië 2319 bladen verschijnen, 101 radio- en tv-stations uitzenden - en dat hun aantal in vijf jaar tijd is verdubbeld. Daardoor kan ze met recht spreken over 'duizend mediabloemen', maar het probleem is dat lang niet alle Serviërs van hun geur kunnen genieten. De autoriteiten zorgen op een slimme manier dat de invloed van de onafhankelijke media beperkt blijft.

Media die kritiek leveren op Milosevic, merken dat ze moeilijk adverteerders kunnen vinden, dat redactieruimte onbetaalbaar is, krantenpapier moeilijk te krijgen, de PTT geen extra telefoonlijnen kan aanleggen en dat banken geen leningen willen verstrekken. De meeste Servische instellingen en bedrijven zijn in naam onafhankelijk, maar worden eigenlijk bestuurd door functionarissen van Milosevics Socialistische Partij - een erfenis van Tito's arbeiderszelfbestuur - of door zakenlieden die voor hun inkomsten afhankelijk zijn van de welwillendheid van de autoriteiten.

De onafhankelijke media zitten in een financiële houdgreep. De radio- en tv-stations hebben te weinig geld voor professionele programma's en bladen en kranten zijn belachelijk duur voor de armlastige Serviërs. Hoeveel Nederlanders zouden de krant blijven lezen als ze voor een los nummer meer dan een tientje moesten betalen?

'Wij balanceren non-stop op het scherp van het snede', zegt Slavko Curuvija, eigenaar en hoofdredacteur van de onafhankelijke Dnevni Telegraf. Hij heeft zijn krant geënt op de formule van het Duitse Bild en verkoopt naar eigen zeggen dagelijks meer dan honderdduizend exemplaren. 'Mijn radar draait elke dag rond en zodra ik merk dat de autoriteiten iets van plan zijn kom ik in actie. Gisteravond heb ik de vrouw van Milosevic thuis opgebeld om over iets te klagen. Gelukkig gaf ze me gelijk. Maar het is natuurlijk niet normaal dat ik met de vrouw van de president moet bellen om mijn krant te kunnen laten verschijnen.'

Door de systematische tegenwerking van de autoriteiten reiken de kritische media niet verder dan Belgrado en een paar andere grote steden. Het wereldbeeld van de meeste Serviërs wordt bepaald door de staatsomroep Radio Televijzija Srbije. Op het Servische platteland kunnen ze geen andere zenders ontvangen en voor een krant hebben ze geen geld. Drie tot vijf miljoen mensen kijken naar het journaal van half acht - veel meer dan alle krantenlezers bij elkaar.

De staatsomroep blinkt uit in het brengen van positief nieuws, zelfs als dat er eigenlijk niet is. Miljoenen marken geïnvesteerd in nieuw digitaal telefoonsysteem (het feit dat de telefoonverbindingen in Joegoslavië tot de slechtste in Europa behoren, blijft achterwege). Relaties met de internationale gemeenschap verbeteren (dat de relaties nog steeds ver onder het minpunt verkeren, horen de Serviërs niet). Pensioenen uitbetaald (eindelijk, zou de nieuwslezer moeten zeggen, want de uitbetaling loopt desondanks nog maanden achter). Natuurlijk laat de staats-tv er geen twijfel over bestaan aan wie Servië al dat goede nieuws te danken heeft: president Milosevic en zijn Socialistische Partij.

Technicus Lazer Lalic werd door de directie van de staatsomroep in 1993 samen met zo'n duizend collega's op verlof gestuurd, omdat ze zich verzetten tegen de eenzijdige berichtgeving. 'De programma's ogen als een dode vis', constateert hij. 'Ze worden gemaakt door amateurs en dilettanten die hun werk doen als robotten. De algemeen directeur en de hoofdredacteur van de sectie informatieve programma's krijgen dagelijks directieven van Milosevic en zijn vrouw.'

Politici van de oppositie verschijnen zelden op het scherm, en als de Serviërs hun gezichten al te zien krijgen, is dat alleen om de nieuwslezer de mogelijkheid te geven een bijtend commentaar voor te lezen. Tijdens de maandenlange protesten vanwege de fraude bij de plaatselijke verkiezingen afgelopen november, eisten de demonstranten een eind aan de vooringenomenheid van de Servische televisie. Het tv-gebouw in Belgrado werd bekogeld met een regen van eieren en tienduizenden mensen hingen elke avond om half acht uit het raam, uit alle macht op potten en pannen slaand om het tv-nieuws op een symbolische manier te overstemmen. De oplage van de regeringskranten zakte in, die van de onafhankelijke pers verdrievoudigde. De Belgradose Radio B92, die direct verslag deed van de protestacties, werd op slag het best beluisterde station van de stad.

De Servische president verloor zijn koelbloedigheid, liet Radio B92 storen en, toen dat niet hielp, uit de lucht halen. 'Water in de antennekabel', luidde de officiële verklaring voor de plotselinge stilte op FM-kanaal 92. Maar de internationale verontwaardiging was zo groot dat Milosevic de uitzendingen van het radiostation weer moest toelaten. 'Uiteindelijk was het voor ons alleen maar voordelig', zegt B92-directeur Sasa Mirkovic. 'Het was fantastische reclame.'

Milosevics greep op de media is verslapt, maar hij zou niet de 'Machiavelli van de Balkan' worden genoemd als hij niet probeerde het verloren terrein te herwinnen. Zijn minister van Informatie heeft aangekondigd dat de verdeling van de frequenties binnenkort wordt herzien. Diplomaten en onafhankelijke journalisten vrezen dat de autoriteiten de gelegenheid zullen aangrijpen om lokale omroepen in 'oppositie-gemeenten' hun uitzendfrequentie te ontnemen. 'De elektronische media zijn de laatste verdedigingslinie van Milosevic', zegt Curuvija, eigenaar van de Dnevni Telegraf. 'Over andere dingen kan hij een compromis sluiten, maar om het monopolie van de staatstelevisie te verdedigen zal hij, indien nodig, geweld gebruiken.'

Bart Rijs

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden