Duivels

Zelfmoord als ultieme vrijheid

Op 21 november 1869 werd in een Moskous park een moord gepleegd die veel stof deed opwaaien: leden van een revolutionaire cel van 'De vergelding van het volk' ruimden een student uit de weg die een politiespion zou zijn. De publieke verontwaardiging was groot omdat deze student een vriend van de samenzweerders was. De moord inspireerde Dostojevski tot het schrijven van Duivels, dat in 1872 uitkwam.

In de roman probeert Pjotr Verchovenski, een manipulatieve, paranoïde jongeman , Rusland in een chaos te storten, de bestaande orde te vernietigen en zo de weg te bereiden voor de revolutie. Met een door hem geleide conspiratieve cel liquideert Verchovenski een afvallige revolutionair, hij vlucht naar Zwitserland en laat zijn opgepakte kompanen barsten.

De handeling speelt zich af in een provinciestad, waar Verchovenski en consorten de inwoners in een grimmig conflict tussen 'vaders en zonen' storten. De wankelmoedige, westers georiënteerde liberalen uit de jaren veertig staan nu tegenover een veel radicalere generatie. Dostojevski wist waar hij het over had: als lid van een revolutionaire groep (die overigens nooit in actie kwam) was hij in 1849 gearresteerd en ter dood veroordeeld, een vonnis dat op het laatste moment werd omgezet in een kampstraf en verbanning in Siberië. Tijdens zijn gevangenschap bekeerde hij zich tot het slavofiele gedachtengoed en werd hij een fanatiek tegenstander van het moderne Westen.

In Duivels rekent Dostojevski op meesterlijke, bij tijden hilarische wijze af met alle generaties revolutionairen, wereldverbeteraars en liberalen die hun heil niet zoeken in het geloof, traditie en autocratie. Vooral Toergenjev, door wie Dostojevski ooit was omschreven als 'een nieuwe puist op de neus van de Russische literatuur', moet het ontgelden. In Duivels wordt Toergenjev vilein gepersifleerd in de figuur van de pedante schrijver Karmazinov.

Duivels is even huiveringwekkend als humoristisch. Huiveringwekkend omdat we ook vandaag de dag nog kunnen zien wat een kwaad rancuneuze fanaten aanrichten. Tegelijkertijd drijft Dostojevski genadeloos de spot met het revolutionaire duivelspak; ze zijn lachwekkend en soms zelfs aandoenlijk met hun oeverloze gezwets, hun naïviteit, en daarin verschillen ze niet van bijvoorbeeld Verchovenski senior, een man van de oude garde, die op alle fronten faalt: als ouder, in de liefde en in zijn literaire en politieke ambities.

Falen doen ook de Lembkes, het zo verlichte gouverneursechtpaar ('Mislukte Duitsers zijn geen mythe, ze bestaan echt, zelfs in Rusland'), dat aan Pjotr Verchovenski's machinaties ten prooi valt. Een van de weinigen die in deze roman 'slaagt' in zijn leven is de zachtaardige student Kirillov. Hij verwezenlijkt zijn droom: zelfmoord als bewijs van zijn ultieme vrijheid.

Alle feilen die door het anti-Dostojevski-kamp steevast tegen de schrijver naar voren worden gebracht zijn ook in Duivels aanwezig. Het wemelt er van de hysterici, fanatici, regelrechte gekken en ook de epilepticus ontbreekt niet. Bijna niemand is sympathiek én geestelijk gezond; de gebeurtenissen buitelen slordig over elkaar heen en er valt een onwaarschijnlijk aantal doden (vier zelfmoorden, vijf 'gewone' moorden, één lynchmoord) . Maar toch - wat een prachtboek, wat een karakters. Onvergetelijk is bijvoorbeeld de oude Verchovenski die, jammerlijk mislukt, versmaad door zijn weldoenster en grote liefde, aan het einde van de roman als een onbegrepen heer zijn eigen eenzame weg gaat, zijn ondergang tegemoet.

Hans Boland heeft met Duivels een pittige vertaling afgeleverd. De titel wijkt al meteen af van het vertrouwde Demonen, Boze geesten of De bezetenen. In zijn nawoord bij de vertaling en in het essay Zeer Russisch zeer, waarin Boland de roman nader toelicht, wordt de lezer een kijkje gegund in zijn vertaalkeuken en dat is interessant, want Boland is een eigenzinnige vertaler. Zo ziet hij er geen been in om het origineel hier en daar te corrigeren of om

er bij Dostojevski, toch al geen zuinige schrijver, nog een schepje bovenop te doen. Waar in het Russisch 'een rel uitbreekt', breekt in de vertaling 'de pleuris' uit. Je moet maar durven. Maar Dostojevski kan het hebben en Duivels is een genot om te lezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden