Duitsers bestaan weer in Polen

Toen Polen ophield communistisch te zijn, werd gevreesd dat het land zou worden overspoeld door Duitsers die hun oude bezittingen kwamen opeisen....

Van onze correspondent

Michel Maas

GDANSK

'De Zimms zijn teruggekeerd! Nu wordt alles weer goed.' Huilend zonk de oude vrouw op haar knieen en kuste de hand van Ernst Zimm, die naar het Poolse Greblin was gekomen om het oude familielandgoed van de Zimms te zien.

Ernst Zimm, een arts uit Hannover, moest haar teleurstellen. Hij was niet gekomen om het onder het communisme volledig verkommerde landgoed terug te kopen. Hij wilde alleen de plek eens zien waar de Zimms tot 1945 hadden gewoond.

Marian Fifielski vertelt de anekdote glunderend. Fifielski was Zimm's gids, zoals hij de gids is van jaarlijks duizenden andere Duitsers met wie hij de plekken bezoekt die ze zich nog herinneren uit de tijd dat Gdansk nog Danzig heette en Gdynia Gdingen. 'Heimweetoeristen.' Hij brengt ze naar hun oude school, hun oude kerk, en vooral hun oude huis, waar ze vaak zelfs even binnen mogen. Fifielski heeft ze in de loop van twintig jaar leren aanvoelen en beweegt zich gaandeweg net zo makkelijk in de verboden Duitse straatnamen van Danzig als in de Poolse van Gdansk.

Fifielski wordt ook niet boos als zo'n heimweetoerist bij het zien van wat ooit zijn huis was verbolgen roept: 'Kijk eens wat die Polen met mijn huis hebben gedaan' Fifielski kan ertegen.

In tegenstelling tot 'die' Polen zelf, die vaak heel andere gevoelens krijgen wanneer 'zo'n' Duitser komt om ze de maat te nemen. Dat ligt nog steeds gevoelig, vooral in de delen van Polen die ooit Duits waren, zoals Silezië, Oost- en West-Pruisen, Mazurië, Pommeren en Danzig.

Toen Polen ophield communistisch te zijn, vreesde het land de terugkeer van duizenden en duizenden mensen zoals Ernst Zimm. Mensen die gewapend met Deutschmarken elke gelegenheid zouden benutten om 'hun' oude land weer terug te kopen, voor de neus van de Polen die daarvoor (nog) te arm waren.

De 'Zimms' kwamen niet, of ze kwamen alleen om te kijken. Een gepensioneerde keerde terug en huurt sindsdien een deel van zijn oude huis, de Graf von Krokow kocht zijn landgoed terug om er een culturele stichting in te vestigen. Meer voorbeelden komen er niet op tafel.

Maar toch is de angst door de Duitsers te worden overspoeld in Polen hevig, en evenredig aan die angst is de weerzin tegen de westerburen. De rechtse regeringspartij AWS (Solidariteits Verkiezings Actie) voerde vorig jaar tijdens de parlementsverkiezingen nog als een van haar slogans: 'Geen meter Poolse grond voor de Duitsers.' AWS won de verkiezingen, misschien niet op dit thema, maar toch.

'De enige goede Duitser is een dode Duitser', lacht de advocaat Piotr Majchrowicz, om daar haastig aan toe te voegen dat dat natuurlijk een grapje is. Majchrowicz is vennoot van het bureau Olgierd, Koprowski & Wspolnicy dat groot is in de regio Gdansk en zodoende veel zaken van Duitsers behartigt - ook van bedrijven van het kaliber van bijvoorbeeld Dr Oetker.

Zakenlui tegen wie ze aanvankelijk 'als kinderen' opkeken, vanwege het grote land en het grote geld dat ze vertegenwoordigden. 'Maar we leerden snel hun mentaliteit kennen. Ze zijn aardig zolang ze iets van je willen, en als ze dat hebben behandelen ze je verder als vuil', zegt Majchrowicz, om vervolgens Sir Winston Churchill te citeren, die zei: 'Je hebt een Duitser ofwel aan je strot of aan je voeten.'

Toen de grootste krant van Gdansk, de Dziennik Baltycki, door Solidariteit werd verkocht aan de Duitse zakenman Passauer kreeg het dagblad de bijnaam Passauer Tageblatt of kortweg: de Duitse krant. Bij het minste of geringste regent het sindsdien telefoontjes van boze lezers die 'die Duitsers' de waarheid willen zeggen, of hun abonnement opzeggen.

Wat Duits is, ontmoet in Polen kortom weinig liefde. 'Maar het is al een stuk beter dan het was', zeggen Ullrich Neubauer en Siegfried Samson eendrachtig. Neubauer is 'Kulturreferent' en Samson voorzitter van de Bund der Deutschen Minderheit in Polen, voorheen Freundschafts Kreis, die zetelt in een proper kantoortje in Langfuhr (Hrzeszt).

Aan de voorgevel zijn nog altijd de sporen te zien van twee aanslagen met molotov-cocktails, in 1992 en 1993. Zelfs de verf van 1991 is nog niet helemaal uitgewist, toen op de muren hakenkruisen waren geschilderd en de teksten: 'Duitsers weg uit Polen' en 'Hier zitten Duitsers, opgepast'

Na de tweede aanslag, opgeëist door het Pools Nationaal Front, zijn ze een tijdje verhuisd naar een minder stil en afgelegen deel van de straat.

Maar nu is de ergste agressie weggeëbd en kunnen ze zelfs de ramen open zetten als ze op woensdag in de Duitse Club onder de Duitse vlag hun liederen zingen en zo ruim vijftig jaar na dato hun Deutschtum in stand houden onder het motto: 'Der Heimat verpflichtet' (het vaderland toegedaan).

Neubauer en Samson zijn twee echte oude Danzigers, allebei jaargang 1927, allebei dakloos geworden en allebei zoals alle achtergebleven Duitsers maar in een van de vele lege huizen getrokken die na de grote verwoesting van 1945 nog overeind stonden. Een beetje bij elkaar in de buurt, zodat ze wat steun hadden aan elkaar. Duits spraken ze sinds 1945 alleen nog maar thuis, of met vrienden op plaatsen waar niemand ze kon horen.

Samson: 'Op straat durfde je geen Duits te spreken. Het was niet verboden, je werd niet gearresteerd. Maar je deed het niet.' Duitser kregen de laagste baantjes, als straatvegers en putjesscheppers - wat niet zo erg was als het klinkt: 'Men was daar onder elkaar en men werd met rust gelaten.' Gaandeweg werden de Duitsers Poolser ('eingepolt').

In het openbaar hielden ze op te bestaan, en de Poolse regering verklaarde zelfs openlijk dat er in Polen geen Duitsers meer waren.

Tot in 1989 de wereld ineens op zijn kop ging staan. Samson: 'Ineens ontwaakten ook de Poolse minderheden, die zich meteen begonnen te manifesteren.' In Danzig werd de Deutsche Freundschafts Kreis opgericht, die zou uitgroeien tot een vereniging met een kleine vierduizend leden. In Silezië, waar de meeste Duitstalige Polen wonen, wordt sinds zes jaar het Schlesisches Wochenblatt gedrukt, in het parlement is de Duitse minderheid sinds vorig jaar officieel met twee leden vertegenwoordigd.

Er wordt gesproken over de oprichting van Duitse scholen, en Ulli Neubauer en Siegfried Samson geven interview na interview aan kranten en de televisie. Samson: 'We zijn in de publiciteit. We bestaan eindelijk weer.'

Op de Ulica Dluga (Langgasse) in Gdansk loopt een vrouw toeristen achterna. Haar gezicht is vuil, haar tanden zijn zwart, haar kleren haveloos.

Ze entert een voorbijganger en spreekt hem aan, in vlekkeloos Duits: 'Ik ben in 1938 in Danzig geboren en woon hier nog steeds, weet u.' Of de man een kwartje heeft, 'voor een bord soep of zo'. De man heeft. Zij geeft hem een ruwe vuile hand en schuift opnieuw de massa in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden