Duitse Ruhrtriënnale is Holland Festival x 2

Het is Duitsland gelukt de resten van de zware industrie in het Ruhrgebied, vlak bij de grens met Nederland, om te toveren tot decor voor baanbrekende kunst.

Acteurs tijdens de repetities voor de Ruhrtriënnale.Beeld Ivo van der Bent

Uitgerekend in het Ruhrgebied, op de puinhopen van de grootste milieuramp die Europa heeft gekend, voltrekt zich ieder jaar opnieuw een cultureel wonder: de Ruhrtriënnale. Het Wirtschaftswunder is volbracht. De laatste mijnen, kolenverwerkingscentrales en staalfabrieken zijn in de jaren tachtig gesloten. Sindsdien doet de Duitse overheid er alles aan om hun nutteloze skeletten een nieuwe functie te geven. Haar gründliche aanpak lijkt succesvol. De goorgele deken van smog boven de steden is weggewaaid. Bomen geven de immense fabriekskarkassen het voorkomen van een organisch gegroeide eenheid van natuur en industrie.

Al sinds de eerste Ruhrtriënnale, in 2002, staan theatermakers, operaregisseurs, choreografen en beeldend kunstenaars te dringen om de hallen, opslagplaatsen en zelfs de stortkokers die ooit het gruis van kolen opvingen en weer uitspuugden, om te vormen tot kunstlaboratoria. Het gebied reikt van Moers in de westpunt tot Dortmund in het oostelijke gedeelte en van het noordelijke Dinslaken tot Mülheim aan de Roer. Deze grootste agglomeratie van Duitsland omvat elf flinke steden.

(tekst loopt door onder de foto)

Acteurs tijdens de repetities voor de Ruhrtriënnale.Beeld Ivo van der Bent

Festivalmakers

De namen van de locaties herinneren aan de oude tijd: Zeche, Kokerei, Maschinenhalle, Salzlager, Gebläsehalle, Kraftzentrale, Gießhalle, Turbinenhalle, Dampfgebläse. De bovenmenselijke vormen worden gekoesterd, het roest liefdevol uitgelicht in producties die op een andere plek niet zouden kunnen ontstaan, simpelweg omdat iedere maker zich hier wel moet verhouden tot de kolossaliteit, het materiaal en de geschiedenis van de ruimten.

De festivalmakers - het woord intendant riekt te veel naar pluche - wisselen elkaar om de drie jaar af. Tegen de achtergrond van de functie van de omgeving stellen ze zich vragen als: wat kan kunst aan levensveranderende ervaringen opleveren?

Gerard Mortier, de vorig jaar overleden operavisionair uit Gent, was een van de oprichters. Hij ontdekte de kathedralen van de industrie als locaties die de weg konden wijzen naar een nieuwe omgang met kunst. Zijn producties gingen dwars door alle genres heen een dialoog aan met de omgeving. Opera, theater en dans verbond hij met popmuziek en maatschappijkritische literatuur. Het erfgoed van Mortier is nog springlevend. Dit jaar komt Klangforum Wien, dat in die beginjaren de voorstelling Wolf! speelde, opnieuw bij elkaar om een hommage te brengen aan hun inspirator.

(tekst loopt door onder de foto)

Johan Simons: 'Ik wil theater maken voor de gewone man'

Lees hier het interview met regisseur en festivalmaker van de Ruhrtriënnale Johan Simons.

Acteurs tijdens de repetities voor de Ruhrtriënnale.Beeld Ivo van der Bent

Menselijke onmacht

Jürgen Flimm en Willy Decker, spraakmakende operaregisseurs, volgden hem op. Flimm ging terug naar de Middeleeuwen maar haalde ook de Britse regisseur David Pountney naar het Ruhrgebied, voor de enscenering van Bernd Alois Zimmermanns opera Die Soldaten. Het lukte Pountney de gapende diepte van de Jahrhunderthalle in Bochum te bedwingen in een productie die werd omschreven als legendarisch. Willy Decker verschoof in de derde Ruhrtriënnale de aandacht naar de relatie tussen kunst en religie.

Zijn opvolger Heiner Goebbels, componist en theatervernieuwer, confronteerde zijn publiek met de menselijke onmacht. Een installatie van Michal Rovner nam je mee naar de Mischanlage van Kokerei Zollverein in Essen. Boven in het bouwwerk kon je zien hoe een mierenhoop van krioelende mensjes zich in de diepte van de stortkoker een weg naar boven vocht - tevergeefs. De ontmoeting met het onbekende, dat was Goebbels' motto. Zijn enscenering van De Materie van Louis Andriessen, met schapen op het podium, blijft voor altijd op je netvlies gebrand.

(tekst loopt door onder de foto)

14,5 miljoen euro

Lukas Crepaz, zakelijk leider van het festival, becijfert de jaarlijkse kosten van de Ruhrtriënnale op 14,5 miljoen euro; ruim het dubbele van het Holland Festival. 80 procent daarvan is subsidie, regionaal en Europees.

Veertig fulltime medewerkers en vierhonderd seizoenskrachten werken voor 880 kunstenaars en musici. Kosten van kaarten: 8 tot 80 euro. In 2014 trok het festival 53 duizend bezoekers, met een bezetting van 90 procent. Jaarlijks worden er rond de dertig producties met meer dan 150 opvoeringen geprogrammeerd.

Acteurs tijdens de repetities voor de Ruhrtriënnale.Beeld Ivo van der Bent

Kolenmijn

Voor snoeiharde kritiek op onze uitdijende hang naar consumptie moest je bij de Italiaanse theatermaker Romeo Castellucci zijn. In diens dansvoorstelling op Le sacre du printemps van Stravinsky namen aan rails hangende machines de rol van dansers over. Het stof van 75 vermalen rundergeraamten werd tijdens de mechanische offerdans in aangrijpende muzikale bewegingen over het podium uitgestort. Het is hetzelfde stof dat wordt gebruikt om de productie van landbouwgrond op te schroeven. Na afloop was er stilte. En een kerkhof van botresten die boven het stof uitstaken.

Voor de openingsvoorstelling van de nieuwe editie heeft Johan Simons de voormalige kolenmijn in de Dinslakense probleemwijk Lohberg gekozen. De woonkazernes van de wijk kwamen in het nieuws toen er een broeinest van salafistisch extremisme werd ontdekt. Sinds een paar weken lopen er theatermakers rond die een lijn trekken van Lohberg naar Accattone, de rauwe film van Pier Paolo Pasolini die aan de basis staat voor Simons' productie. In het ideale geval ontwikkelt de Ruhrtriënnale zich tot een festival dat niet alleen de gevestigde internationale cultuurscene aantrekt maar ook de bewoners voor wie Lohberg is gebouwd.

Ruhrtriënnale 2015 opent vanavond in Dinslaken met de wereldpremière van Accattone. Het festival duurt t/m 26/9.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden