Duistere krachten

Radicaal rechts in Amerika is niet zomaar opgekomen. Jane Mayer laat zien hoe groot de invloed is van politieke ondernemers als de miljardairs Charles en David Koch en hun schimmige netwerk.

Beeld Hollandse Hoogte

Je bent superrijk en je wilt wat. Plutocraten met politieke ambities kunnen investeren in een campagne om president van Amerika te worden, zoals de miljardair Mitt Romney, de gematigde Republikein die in 2012 verloor van Barack Obama. Vastgoedmagnaat Donald Trump zet zijn vermogen tot dusver tamelijk effectief in met zijn campagne om Obama op te volgen.

Maar soms gaat de ambitie verder dan het veroveren van een particuliere machtspositie. Denk bijvoorbeeld aan superspeculant George Soros. Het is zijn missie om het ideologisch vacuüm na de val van het communisme in het voormalige Oostblok op te vullen met een pluralistisch maatschappelijk middenveld. Soros bouwde decennia lang aan een imposant netwerk van instellingen, denktanks en scholingsinstituten ter democratisering van Oost-Europa.

Kapitalistisch regime

Jane Mayer, journalist bij The New Yorker, beschrijft in Dark Money een zo mogelijk nog ambitieuzer project, dat van de gebroeders Koch en hun miljardairsvrienden. Charles en David Koch, olieboeren van de tweede generatie en elk meer dan 40 miljard dollar waard, begonnen in de jaren zeventig hun 'libertaire revolutie', die de Verenigde Staten moet verlossen van elk obstakel dat de werking van het marktmechanisme en het vergaren van rijkdom in de weg staat. Weg dus met belastingen, milieuwetten, arbeidswetgeving en andere bemoeienis van overheidsinstanties met het bedrijfsleven.

Het gaat hen daarbij om meer dan hun particuliere belangen. De gebroeders Koch en hun miljardairsclan willen het progressieve liberalisme voorgoed verslaan en vervangen door een conservatief-kapitalistisch regime in alle geledingen van de Amerikaanse staat en maatschappij.

Dat wilde aanvankelijk niet erg lukken. De Libertarian Party, waarvoor David Koch zich in 1980 kandideerde voor het vicepresidentschap, werd een flop. Maar daarna ging de ideologische strijd tegen de progressieve Democratische hegemonie ondergronds. De gebroeders Koch begonnen te bouwen aan 'Kochtopus': een netwerk van filantropische organisaties ter financiering van conservatieve denktanks, leerstoelen op universiteiten, uitgeverijen, media en pressiegroepen ter bestrijding van belastingen, van milieuwetten en van limieten aan financiering van verkiezingscampagnes.

Dark money

De honderden miljoenen die werden geïnvesteerd, worden niet voor niets dark money genoemd: ze onttrekken zich aan de transparantie die is vereist bij het financieren door bedrijven van verkiezingscampagnes.

In geheime topconferenties in rijkeluisoorden als Palm Springs, Californië en Aspen, Colorado, brachten de Kochs donoren in contact met veelbelovende projecten en veelbelovende politieke ondernemers rond de hardcore rechtervleugel van de Republikeinse partij. Tot die projecten behoorde de Tea Party-beweging, gericht tegen overheidsbemoeienis in al zijn gedaanten, waarvan Mayer aantoont dat die veel minder spontaan de kop op stak dan de 330.000 activisten zelf wilden doen geloven. Ted Cruz, nu op campagne voor de Republikeinse nominatie, was een enthousiaste deelnemer aan zowel de Tea Party als aan Kochs geheime conferenties.

Op 21 januari 2010 schrapte het Amerikaanse hooggerechtshof alle beperkingen voor bedrijven om financiële steun te verlenen aan organisaties die - buiten de directe campagne om - actie voeren voor of tegen kandidaten of politieke projecten. Dit was een enorme zege voor plutocraten met politieke ambities als Soros (die veel geld stak in de bestrijding van de Irak-politiek van George W. Bush) en de Kochs.

Schurkenstreken

Het netwerk van Charles en David Koch, waarin inmiddels ook 'fat cats' van Wall Street, die zich door Obama bedreigd voelden, waren opgenomen, greep de geboden ruimte onmiddellijk aan. Bij de verkiezingen van 2010 voor het Huis van Afgevaardigden en van 2012 voor de Senaat werden radicale Republikeinse kandidaten met in totaal honderden miljoenen dollars gesteund en hun tegenstanders met negatieve televisiecampagnes onderuit gehaald.

Deze politieke machine, die gebruik maakte van de meest gehaaide campagneleiders en state of the art databanken met kiezersinformatie, opereerde volledig buiten de officiële Republikeinse partij om. Het resultaat is een radicale Republikeinse meerderheid in Huis en Senaat die elke samenwerking met de Democratische president stelselmatig torpedeert.

Mayer beschrijft met enige wellust tientallen sappige anekdotes over de schurkenstreken en samenzweringen waarin - naast de gebroeders Koch - vele hoofd- en bijrolspelers zijn betrokken. Ze kan aan de andere kant ook wel enige waardering opbrengen voor de bevlogenheid en de professionaliteit van deze radicale politieke ondernemers.

De Kochs moesten overigens niets hebben van Donald Trump en die aversie is tot dusver wederzijds. Of gaan ze uiteindelijk dan toch de handen ineenslaan om de kroon op hun werk te zetten: de verovering van het Witte Huis?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden