boekrecensie

Duidelijke analyse van de democratie in de VS en de wereld ★★★★☆

Ben Rhodes, adviseur van Obama, laat met goede voorbeelden zien hoe het komt dat de democratie wereldwijd onder druk staat. Zijn eigen land heeft daar alles mee te maken.

Olaf Tempelman
null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

Voor veel Amerikanen was de zege van Donald Trump in 2016 een schok. Voor Ben Rhodes (1977), adviseur en speechschrijver van Barack Obama, was die traumatisch. Lijdzaam moest hij toezien hoe prominente trollen en complottheoretici die hem online hadden beschimpt, de kantoren betrokken waar hij zelf werkzaam was geweest en de ene na de andere met moeite in de Obama-tijd tot stand gebrachte beleidsmaatregel ongedaan maakten. Het voelde niet als een democratische machtswisseling, het voelde als een afrekening. ‘Een gezwel was zich overal aan het uitzaaien, ondanks onze inspanningen er iets aan te doen’, schrijft Rhodes, bekend van de bestseller Mijn jaren met Obama, in zijn nieuwe boek Na de val.

Terwijl de adrenaline die hem acht jaar lang behulpzaam was geweest uit zijn aderen wegvloeide, werd hij overspoeld door het gevoel dat het niet alleen met de VS, maar met de wereld de verkeerde kant op gaat. Dat gevoel had hem al geplaagd in zijn laatste jaren in het Witte Huis, toen zijn speeches voor Obama nog maar vier op de tien Amerikanen bereikten.

Een vorm van traumaverwerking

Na de val laat zich lezen als een geopolitieke beschouwing, maar ook als een vorm van traumaverwerking. Van Hongarije tot Hongkong bezoekt Rhodes activisten voor vrijheid en democratie die het tij tegen hebben. Niet zo lang geleden deed hij zijn best hun een hart onder de riem te steken, tegenwoordig voelt hij dat hij in hetzelfde schuitje zit. Een paar jaar terug was hij nog verbaasd toen respectabele Republikeinse politici ‘hun macht gebruikten om de verzinsels van een incompetente egoïstische maniak van een dun laagje legitimiteit te voorzien’. Inmiddels weet hij dat de huidige Republikeinse partijcultuur verrassend lijkt op het orbánisme in Hongarije of het poetinisme in Rusland – dezelfde mix van nationalisme en autoritarisme, hetzelfde vijanddenken, dezelfde permanente opschorting van de feitelijkheid.

Vooral met zijn Russische generatiegenoot Aleksej Navalny voelde Rhodes verwantschap: ‘(…) allebei stonden we aan de verkeerde kant van de politieke trend in de wereld, al waren de gevaren waar hij voor stond vele malen groter.’ Dat laatste bleek snel na hun laatste Zoom-gesprek, toen Navalny in een vliegtuig boven Siberië ineenzeeg.

In Na de val mengt Rhodes gesprekken en reisimpressies met indrukken van wereldleiders die hij opdeed in de tijd dat hij met Obama meereisde. Van Poetin krijg je een ander gevoel dan van Xi Jinping, leren we. Poetin is bozig en wrokkig, Xi is een en al optimistische kalmte, die bezit een rotsvaste overtuiging dat hij volkomen goed zit. Die overtuiging zag Rhodes ook bij een beroemde landgenoot: Mark Zuckerberg. Hem acht Rhodes in belangrijke mate verantwoordelijk voor ‘het vernielen van het concept van objectieve werkelijkheid en deskundigheid waarop nationale besluiten gebaseerd horen te zijn’.

Een neerwaartse spiraal

De rode draad in Na de val is Rhodes’ analyse dat de democratie wereldwijd in een neerwaartse spiraal is beland door toedoen van exportproducten van zijn eigen land. De Engelse ondertitel, Being American in the World We’ve Made, dekt de lading beter dan de al te neutrale Nederlandse, Op zoek naar democratie in een veranderende wereld. Democratie vindt de auteur nergens, hij kampt met gevoelens van schuld en schaamte over de grote bijdrage van de VS aan de wereld waarin we leven.

Allereerst was er de mondialisering. In de jaren negentig kende de zelfoverschatting van neoliberale ideologen nauwelijks grenzen. Ivy League-academici als Jeffrey Sachs en Larry Summers togen na het ineenstorten van de Sovjet-Unie naar Rusland om de geneugten van ongereguleerd kapitalisme te bepleiten. De KGB-versie daarvan was een wetteloos roofkapitalisme dat de Russische bevolking in een acute armoedeval deed belanden.

De Chinese Communistische Partij groeide in de hoogtijdagen van het neoliberalisme uit tot een van de machtigste kapitalistische spelers. Als gevolg daarvan is de mondiale economie nu vergaand verstrengeld met een totalitair regime. Westerse economische actoren zijn als de dood om Chinese machthebbers met opmerkingen over mensenrechten te ontrieven. Zelfs over de situatie in de provincie Xinjiang zijn ze bereid te zwijgen.

In het discours van het Chinese regime zijn de heropvoedingskampen voor Oeigoeren in Xinjiang noodzakelijk voor de bestrijding van terrorisme. De ‘war on terror’ is het tweede Amerikaanse exportproduct dat Rhodes hekelt. Die stelde wereldwijd vele soorten repressieve regimes in staat ‘van hun eigen macht een veiligheidskwestie te maken’. Vóór 9/11 voerde Poetin oorlog in Tsjetsjenië, na 9/11 bestreed hij daar terrorisme. Als je tegenstanders en zelfs complete oppositiepartijen kunt etiketteren als terroristen, is ineens alles geoorloofd.

De digitale revolutie

Repressieve regimes doen ook royaal hun voordeel met technologie die in de VS haar oorsprong vond. Het Chinese regime gebruikte vindingen van Silicon Valley voor het optuigen van ’s werelds eerste tech-totalitaire staat. Het derde punt in Rhodes’ j’accuse aan het adres van zijn eigen land: het roekeloos ‘omarmen en verspreiden van technologieën zonder na te denken waar die óók voor gebruikt konden worden’.

De digitale revolutie blijkt niet te resulteren in verspreiding van democratische ideeën, maar in vijanddenken dat democratieën ondermijnt. Het cement van digitale enclaves in de westerse wereld is de overtuiging van leden dat ze iets kwaadaardigs hebben ontdekt bij de Ander – vijanddenken en slachtofferschap zorgen meer dan ooit voor gemeenschapsgevoel. Zoals de 20ste eeuw draaide om ideologie, zo draait de 21ste om identiteit.

Na de val is een goede analyse met goede voorbeelden. Obama sprak relativerende woorden nadat hij het manuscript had gelezen: ‘Elke generatie kent haar eigen versie van deze strijd, Ben.’ Wie wil, kan betogen dat Rhodes zich een typische Amerikaan betoont door zijn eigen land verantwoordelijk te maken voor zo veel wantoestanden in de wereld: het is de omgekeerde versie van de VS die de wereld overal beter maken. Er zijn bibliotheken volgeschreven door Amerikaanse auteurs die weten dat de wereld van hun land slechter wordt – de merite van Rhodes is dat zijn analyse niet uitmondt in anti-amerikanisme. ‘Door te zien wat Amerika allemaal fout heeft gedaan, ben ik meer gaan houden van wat Amerika zou moeten zijn.’

Ben Rhodes: Na de val – Op zoek naar democratie in een veranderende wereld. Uit het Engels vertaald door Pon Ruiter en Aad Janssen. De Bezige Bij; 400 pagina’s; € 30.

null Beeld De Bezige Bij
Beeld De Bezige Bij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden