Dubbelportret van een eeuw

De nieuwsfoto was, in elk geval tot de uitvinding van de televisie, de boodschapper van deze eeuw, want nieuws vraagt om een beeld....

ONZE EEUW is de eerste die van begin tot eind door de camera is vastgelegd. De camera maakte geschiedenis. Niet alleen de grote gebeurtenissen schreven het verhaal van de eeuw, ook de foto zelf. Er zijn vele beelden van historische momenten die ons bijgebleven zijn in de foto's, die van krant tot krant de wereld rondgeseind werden. Sommige zouden vergeten zijn geraakt, als die ene foto niet gemaakt was.

De televisie moest in de eerste helft van de eeuw nog uitgevonden worden, het was de radio die live verslag deed van wat er gebeurde. De radio legde bij grote gebeurtenissen het leven stil. Het werk stopte, de straten stroomden leeg, iedereen zat bij elkaar aan de luidspreker gekluisterd, om te volgen wat er gebeurde. Maar wat er werkelijk te 'zien' was geweest, 'de' impressie van wat zich daadwerkelijk had afgespeeld, stond de volgende dag in de krant.

De nieuwsfoto was de boodschapper van de eeuw, de drager van het goede en het slechte nieuws; tot de bewegende beelden van de televisie die functie grotendeels overnamen. Hoe belangrijk die taak van nieuwsdrager was, laten de momenten zien dat de fotograaf het liet afweten. Er werd onmiddellijk naar iets gezocht dat het drama van zo'n gebeurtenis ook maar enigszins zou kunnen benaderen, desnoods in het straatbeeld om de hoek. Het gebeurde die hele eeuw door; tot op de dag van vandaag, ook bij die nieuwe nieuwsdrager, de tv.

Het nieuws vraagt om een beeld, de lezer om een vertaling van zijn gevoelens. We zullen het deze hele eeuw lang doorlopend tegenkomen. Een foto van de inval van het Duitse leger in Polen in 1939, waarmee de Tweede Wereldoorlog een feit werd, haalde de kranten in Parijs niet meer. Maar de diepe zorg op de gezichten van een paar oudere vrouwen, die de krantenkoppen in een kiosk spellen, zegt alles. Zij zijn de verschrikking van de vorige oorlog nog niet vergeten. Zij weten wat het woord guerre inhoudt, en vertellen ons in de uitdrukking van hun ontzetting wat die gemiste foto uit Polen had moeten zeggen.

De nieuwsfoto is meer dan een zinnebeeld. Hij vertegenwoordigt de werkelijkheid en geeft vorm aan een behoefte om die werkelijkheid te vertalen in de gevoelens die het nieuws in ons losmaakt. De camera is neutraal, maar de fotograaf is een van ons; toevallig een die erbij was en het hoofd koel hield toen 'het' gebeurde. Maar zijn reactie op wat hem overkwam, was geen andere dan de onze, zijn emotie is dezelfde. Hij hield niet voor niets het hoofd koel. Hij wist dat wat hij had gezien, ons zou beroeren - dat had het ook hem gedaan - en gaf het aan ons door.

Die nieuwsfoto's uit onze eeuw, de eeuw die we juist daardoor zo goed hebben leren kennen, vormen het draagvlak van Century - One Hundred Years of Human Progress, Regression, Suffering and Hope. Het is een overzicht in 1050 foto's, meer dan vijfenhalve kilo zwaar, van wat er de afgelopen honderd jaar, gerekend van 1899 tot 1999, in de ogen van samensteller Bruce Bernard in de wereld is voorgevallen. Hij koos, van jaar tot jaar, de momenten uit die eeuw, die toen nieuws waren, en nam de definitie daarvan zo ruim mogelijk.

Hij hanteerde die niet alleen in historische zin, terugblikkend, maar nam het ook zoals het toen, in die tijd, werd gemeten. Hij selecteerde niet alleen op nieuws en foto's die geschiedenis hebben geschreven, maar ook op het nieuws dat die geschiedenis detailleerde, kleur gaf, een menselijk gezicht. Wat ooit van belang was en later vergeten raakte, wat toen al vrijwel werd genegeerd en nu, tussen al dat andere, weer opduikt, kan ook, net als hard nieuws, veelzeggend zijn.

Ook in die detaillering van het leven heeft zich, deze hele eeuw door, in de nieuwsfotografie een traditie ontwikkeld. Er zijn altijd fotografen geweest die de karakteristiek van hun tijd in de kleine dingen van het dagelijkse leven vonden. Al direct met de eeuw werd de sociale fotografie geboren. De allereerste foto in het boek getuigt er van. In Century begint die eeuw van ons hoopvol, in een straatportret van Eugène Atget van twee straatmuzikanten, die de nieuwe dag stralend begroeten.

De nieuwskeuze van Bruce Bernard, gelauwerd beeldredacteur van The Sunday Times Magazine en Independent Magazine, maakt deze eeuw tot een historisch tijdperk van grote, bepalende gebeurtenissen, maar ook tot een eeuw van verlangen - naar een beter, socialer, hoopvoller bestaan. Het was de eeuw zelf, en de nieuwsfoto, die hem dit dubbelportret aanbood.

Bernard verdeelde die eeuw niet in opeenvolgende decennia, maar in weloverwogen nieuwsblokken, tijdvakken die de wereld steeds weer een ander aanzicht zouden geven. Hij hakte de eeuw in zessen, met het einde van de Tweede Wereldoorlog in augustus 1945 als schokkend breekpunt, vastgelegd in een stille getuige van de verschrikkingen van de atoombom.

Het is niet eens een bijzondere foto. Er moet zelfs bij verteld worden wat het beeld precies inhoudt. Van zichzelf zegt de foto het niet. Twee kilometer verwijderd van de explosie in Nagasaki, vertelt het bijschrift, werd door de allesverzengende hitte de schaduw van een ijzeren wiel als een foto voor eeuwig geëtst in de wand van de fabrieksketel ertegenover.

Bernard wees de iconen van de nieuwsfotografie, die we allemaal kennen, de zelf geschiedenis geworden foto, af als leidraad bij het samenstellen van zijn boek. Hij vond ze te bekend en te versleten. Ze dragen, zegt hij in het voorwoord, de kracht niet meer van hun oorsprong. Niet de sneuvelende soldaat in de Spaanse Burgeroorlog van Robert Capa geeft in Century uitdrukking aan onze eeuw, maar andere, anonieme foto's.

Ze vertegenwoordigen dezelfde momenten in de geschiedenis als hun beroemde voorbeelden. Bernard wilde die gebeurtenissen nog sterker benadrukken door te laten zien dat ze meer vertegenwoordigen dan die ene beroemde foto. Hij heeft zijn intentie niet helemaal kunnen volgen. Sommige beroemde foto's bleken ook hem te sterk om te weerstaan. Er zijn beelden die nooit verslijten. Ze hebben zich in ons geheugen gegrift; als de schaduw van dat wiel in die ketelwand.

In elk van Bernards tijdvakken duiken, tussen alle anonimi, een paar van die beroemde fotografen op die onze eeuw geheugen gaven. Het begon al met Eugène Atget. In Bernards eerste eeuwperiode (1899-1914) zitten verder Edward Steichen, Jacques-Henri Lartigue en August Sander. In de tweede (1914-1933) Erich Salomon, Brassaï en Margaret Bourke-White. In de derde (1933-1945) verschijnen Leni Riefenstahl, Dorothea Lange, Roman Vishniac, Weegee en Capa. In de vierde (1945-1965) Henri Cartier-Bresson, Irving Penn, William Klein, Eve Arnold en Ed van der Elsken.

In de vijfde (1965-1985) en zesde (1986-1999) ten slotte Josef Koudelka, Don McCullin, Philip Jones-Griffith, Robert Mapplethorpe, Diane Arbus, James Nachtwey en Sebastiao Salgado. Maar ook vele van die anonieme foto's zijn ons bijgebleven. De kracht van een nieuwsfoto, wil het boek zeggen, is dat het beeld alles zegt, de gebeurtenis, en niet het handschrift.

De camera maakte onze eeuw tot de eeuw van het nieuws. Het was een uiterst gewelddadige eeuw en een eeuw van grote veranderingen. Nooit eerder ontwikkelde alles zich zo snel, veranderde de samenleving zo volkomen, draaide de wereldpolitiek een paar keer zo totaal, en werd die wereld zo verscheurd door oorlogen, als in die eeuw van ons. En bij elk moment was de camera aanwezig.

Hoe vat je zo'n eeuw, honderd afleveringen van een jaaroverzicht, in godsnaam samen? Een eeuw, die getekend werd door twee wereldoorlogen, de Russische Revolutie en de Holocaust; door de bevrijding in grote delen van de wereld van een koloniale overheersing; door de Koude Oorlog en een continuüm van lokale oorlogen en hongersnood; door de ontwikkeling van de ruimtevaart en een allesomvattende bedreiging van het milieu? Het is verbazingwekkend, maar in Century wordt bewezen dat het kan, al die ontwikkelingen zijn er ook allemaal in vertegenwoordigd.

Je kunt er dagen in bezig zijn. Het is een overzicht voor alle generaties. De eeuw van de foto was ook de eeuw van de familiefoto. We zijn vertrouwd geworden, dat bracht die eeuw ook voor het eerst, met portretten op alle tijden in hun leven van onze ouders en grootouders. Ze rijmen mooi met die beelden van het 'gewone' leven in het boek, en maken die eeuw intiemer, van ons.

Natuurlijk zijn er aanmerkingen te maken op de keuze. Century is af en toe irritant politiek-correct. Nederland komt er in deze eeuw van het nieuws bekaaid af, met één foto van Ed van der Elsken, en een anonieme foto, waarvan ik bijna zeker weet dat die van Cas Oorthuys is. Het bombardement op Rotterdam in mei 1940 wordt slechts weergegeven in een abstract beeld tegen een vale lucht van een dogfight tussen Hollandse Fokkers en Duitse Messerschmidts.

Daar moeten we het, in een hele eeuw, zo'n beetje mee doen, naast een portret nog van een Beroemde Nederlander, Marinus van der Lubbe. En die foto van een eenzame keeper in de mist, in de jaren zestig, blijkt bij nader onderzoek ook al niet uit die beroemde wedstrijd van Ajax te zijn.

Het maakt Century er niet minder om. Al die foto's vertellen samen het episch verhaal van onze eeuw, en in de kroniek van de eeuw het verhaal van ons, van generatie op generatie. We zijn deelgenoot en deelnemer, en, zeggen die 1050 beelden, we zijn of we willen of niet verantwoordelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden