oog voor detailhet mixkind

Dubbelbloedkinderen in 1860, wat zou hun achtergrond zijn?

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: het mixkind.

Beeld Collectie: Frans Hals Museum, Haarlem. Foto: Margareta Svensson

De grote verandering in hoe wij volwassenen tegen kinderen aankijken, is te zien in de kunst van de 19de eeuw. Kinderen in portretten aan het begin van die eeuw zijn een soort minivolwassenen. Met dure sieraden, korsetten (ook bij kleuters), hoge hoeden en al die elitetralala. Midden 19de eeuw hebben kinderen een vrijere houding, lossere kleding, speelgoed, lekkere blote kindervoetjes. Eind van de eeuw: losse impressies van spelende kinderen op het strand of in het gras (denk Isaac Israëls). Snelle schetsen van net zo snel tussen onze benen doorschietend grut. Daartegenover, in genreschilderijen, hardwerkende kleine fabrieksarbeidertjes en de opkomst van klassikaal onderwijs. In Teylers Museum is nu te zien hoe de jeugd, en ons idee van jeugd, zich ontwikkelde in die cruciale eeuw. Een spiegel van onze tijd. Hoe kijken we nu tegen een jongen als deze aan?

Door het verleden begrijpen we het heden – en kunst kan daarbij een grote rol spelen. Dat gebeurt nog veel te weinig, wat mij betreft. Juist het laten zien van geschiedenis, met kunstwerken, kan onderwerpen invoelbaar maken. Zo wacht ik nog steeds op een tentoonstelling waarin aan de hand van schilderijen en illustraties het ontstaan van het uiterlijk van Zwarte Piet, sinds de 17de eeuw, inzichtelijk wordt gemaakt. Nu en toen kunnen met kunst aan elkaar worden verbonden.

Teylers Museum doet dat dus met het onderwerp jeugd.

Maar er viel mij iets anders op, iets uitzonderlijks wat een mogelijkheid opent voor een nieuwe, relevante kunst-geschiedenis-tentoonstelling: dit kind. Ik stond te kijken naar de twee jongens, hun lekker loszittende en toch nette pakjes met strik, het schrijfpennetje, de duinen op de achtergrond, en naar wat meteen opviel: gitzwart haar en donkerbruine ogen. Kleine oogleden, zwarte wenkbrauwen, mooi gevormde mondjes. Deze jongens, met de adellijke naam Van Lawick van Pabst, zijn dubbelbloedkinderen. In 1860.

Beeld Collectie Frans Hals Museum, Haarlem. Foto Margareta Svensson

Ik dacht dat ze indo waren, en vroeg me af hoezeer de Hollandse elite gemixt is in die vier eeuwen van VOC tot kolonie. Oftewel, wanneer is de indo ontstaan? Het volk zonder thuis, zo’n zeshonderdduizend mensen vlak na de kolonisatiedie in Nederland noch in Indonesië veiligheid vonden. Dimana Rumah sayazoals Ernst Jansz van Doe Maar zong: waar staat mijn huis? Zoals alle mixkinderen – ook wel biculturele kinderen – verenigen ze gewoontes, culturen, talen en houdingen met een vaak geautomatiseerde flexibiliteit. Ze zijn een eigen land, een zwevende enclave, en delen soms meer met mixkinderen van andere culturen dan met het land waarin ze wonen of waar een van hun ouders vandaan komt.

Ik vond de geboortegegevens van deze jongens, hier elf en twaalf jaar. Ze zijn beide niet oud geworden; Henri werd 32 en Pieter (de jongen in dit detail) werd 45. Van hem vond ik ook een foto als volwassen man, met puntsnor:

Pieter van Lawick van Pabst (1848-1894), Ridder in de Militaire Willems-OrdeBeeld Wikipedia

Ze waren niet van adel, hun vader wel. Hun moeder blijkt, vond ik na wat graven, geboren in China. Ze heeft haar zoons ruim overleefd. Chinese immigratie in Indonesië kwam midden 19de eeuw op gang en ze genoten een enigszins vergelijkbare status als Europeanen. Chinezen waren autonoom maar hoorden er nooit bij. Pieter is dus geen indo, maar een Chinese Hollander.

Ik keek naar hem, de jongen die ik het meest als levend en van nu herkende in de hele tentoonstelling. Een mixjongen zoals ik ze dagelijks zie om me heen. En ik dacht aan de vraag die de tentoonstelling stelt: hoe kijken we naar onze kinderen?

Nicolaas Pieneman

Portret van Pieter en Henri van Lawick van Pabst

1860

Olieverf op doek

138 x 106 cm

Frans Hals Museum Haarlem

Te zien t/m 5 januari in de tentoonstelling Jong in de 19de eeuw in Teylers Museum, Haarlem

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden