Drones rukken op in de journalistiek - maar mag het?

Ook in de journalistiek worden steeds vaker drones ingezet. Maar mag je zomaar overal foto's maken vanuit de lucht?

Beeld epa

Het speet hem echt hoor, maar hij moest het even gezegd hebben: het waren fantastische beelden. De Zuid-Afrikaans freelance cameraman die eind juni een zelfgemaakte drone richting het ziekenhuisbed van Mandela vloog, had heel wat uit te leggen aan de politie. Want, zo zeiden de autoriteiten, met zo'n ding hier rondvliegen, dat kon niet zomaar zonder vergunning. Waar staat dat dan, vroeg de cameraman. Nergens, zo bleek.

Stelt u zich voor: haarscherpe beelden van vechtende rebellen in Syrië, op enkele meters afstand, terwijl de kogels om de camera vliegen. Een omhaal in de WK-finale, zo dichtbij dat je de bal bijna kunt aanraken. Of over een overstroomd gebied vliegen, op zoek naar slachtoffers op daken of in huizen. Met een drone - een onbemand vliegend voertuigje bekend van het bespioneren en uitschakelen van terroristen - is het allemaal mogelijk.

Het klinkt als toekomstmuziek, maar het is al werkelijkheid. Bij de BBC werden drones ingezet bij branden, overstromingen en zelfs bij een vermeende gijzeling op vliegveld Heathrow. In Australië vliegt er bij cricket- en rugbywedstrijden een drone door het stadion. De NOS vloog met een drone door de Tweede Kamer voor het jaaroverzicht. En bij Bart Smit kun je voor een kleine 99,99 euro een Spy Cam 2 kopen, een speelgoedhelikopter met ingebouwde camera en geheugenkaart van 64 MB, waar je 300 foto's mee kan schieten.

Beelden: Jenk Kose wilde alleen een film maken van het Gezipark naast het Taksimplein, nu het er nog was, maar toen hij de beelden terugkeek zag hij hoe vrouwen en kinderen door de politie werden geslagen. Hij maakte meerdere filmpjes van de rellen. Uiteindelijk werd zijn drone, die hij via internet besteld had voor 700 euro, door de politie neergeschoten.

Drone journalism is een buzzword onder de immer naar innovatie hunkerende mediagoeroes. Zij preken het drone-evangelie als utopisch toekomstbeeld. Dat bleek ook op de GEN News Summit 2013, een internationaal congres in Parijs over de toekomst voor journalistiek, waar een hele dag was ingelast voor een heus bootcamp drone journalism. Toevallig kon je ter plekke ook de Parrot A.R. Drone 2.0 à 300 euro kopen, die je met je smartphone kan bedienen.

Niemand wil de droneboot missen, aldus sprekers van BBC en ABC, want de voordelen zijn legio. De journalistiek wordt door het gebruik van drones goedkoper (drones in plaats van helikopters), veiliger (drones in plaats van oorlogverslaggevers), de beelden worden mooier (een goede drone is stabieler dan een steadycam), en camera's komen op plekken die voorheen onbegaanbaar waren, bijvoorbeeld voor het filmen van sportwedstrijden of natuurfilms.

Het mantra van de 'drie D's' geeft aan wanneer je een drone moet gebruiken. 'If the job is too dull, dirty or dangerous, get a drone to do it.'

Om het punt te illustreren werd op het congres een foto van de uitrusting van een oorlogsfotograaf getoond. Een koffer vol die overbodig wordt door een drone in te zetten. Vervolgens lieten ze mooie beelden zien - een drone die over de Golden Gate Bridge in San Francisco vliegt, of door het kantoor van BBC - zo scherp dat ze aan BCC Earth deden denken. Door krappe engtes manoeuvreren de drones soepel en leveren ook nog eens spectaculaire en stabiele beelden.

Beelden: Niet bepaald journalistiek, maar in een promotiefilm van Sony vliegt een drone over het eiland Hashima, beter bekend als Battleship Island, een vervallen kolenmijn die sinds 1974 verlaten is. De beelden van afbrokkelende betonnen gebouwen zijn prachtig en lijken rechtstreeks uit een postapocalyptische film te komen. Herinnert u zich limbo uit Inception nog? Dat dus.

Voor het in beeld brengen van demonstraties zijn drones tevens zeer geschikt. Dat dacht ook Jenk Kose, een Turkse man die de protesten op het Taksimplein filmde en op internet zette. De beelden legden pijnlijk bloot hoe genadeloos tegen de demonstranten opgetreden werd. Daar was de oproerpolitie niet van gediend en schoot de drone uit de lucht.

Het gebruik van drones voor journalistieke doeleinden roept veel vragen op, zo bleek ook al uit het incident bij Mandela's ziekbed. Drones bevinden zich juridisch in een grijs gebied. Want wat is het verschil tussen een helikopter en een drone? Wanneer wordt een radiografisch bestuurbaar speelgoedvliegtuigje een drone? En mag je zomaar naar een slaapkamer, laat staan een ziekenhuisbed, vliegen om beelden te schieten?

Allemaal vragen waar (nog) geen eenduidig antwoord op te geven is. Ook in Nederland zijn geen specifieke wetten voor het journalistieke gebruik van drones. Tot dusver geldt de algehele wetgeving voor luchtfotografie. Dus niet boven een legerbasis met een drone maar wel boven een demonstratie op een plein.

Beelden: Nadat het Australische programma 60 Minutes geen toegang kreeg tot een detentiecentrum voor asielzoekers op Christmas Island, besloten ze er zelf heen te vliegen met een drone. Het centrum dat ontworpen was voor 400 asielzoekers, werd door het drievoudige bevolkt. De politie startte een onderzoek naar aanleiding van de reportage.

De vuistregel voor fotojournalistiek is: als de nieuwswaarde zwaarder weegt dan de inbreuk op de privacy, zijn de beelden geoorloofd. Luchtfoto's van de huizen van de rijksten van Nederland, zoals maandblad Quote elk jaar met een helikopter maakt, dat mag. Maar mogen ze ook de kaptafel van mevrouw Brenninkmeijer door het slaapkamerraam met een drone vastleggen? Zolang de overheid geen wetten maakt, zullen toekomstige rechtszaken de norm bepalen.
Noem het alsjeblieft geen drone, zei BCC-man Guy Pelham op het congres in Parijs. Don't use the 'd-word, because drones spy on people and drones kill people. Wij geven de voorkeur aan unmanned aerial vehicle, kortweg uav.'

Dat advies slaan we voor dit artikel even in de wind, maar het toont wederom aan hoe gevoelig drones liggen. Mensen denken tegenwoordig al snel - en niet onterecht - dat ze bespioneerd worden. Wie miskleunt met een drone kan dus op veel negatieve publiciteit rekenen. Een drone kan immers ook neerstorten, misschien wel op een menigte mensen. Een drone kan ook - o, ironie - in de armen van een standbeeld van Vrouwe Justitia vliegen bovenop een rechtbank, zoals in mei in de Amerikaanse staat Ohio gebeurde.
De 57-jarige bestuurder wilde graag dat de autoriteiten hielpen de radiografisch bestuurbare helikopter (met realtime videokanaal) uit het standbeeld te halen. Was dit geen goede oefening voor een echte helikopterpiloot? Nee, zei de politie. 'Hij crashte z'n helikopter in staatseigendom', zei sheriff Tim Bailey. 'Hij had de rechtbank net zo goed kunnen rammen met zijn auto.'

Door incidenten als in Ohio en bij het Taksimplein steekt een oude definitie-kwestie de kop op. Want wie is nou journalist en wie niet? En maakt dat eigenlijk uit? Van journalisten mag je uitgaan dat zij de gevoeligheden en de grenzen van informatievergaring kennen, maar een burger met een drone, dat kan snel misgaan. Maakt hij voor eigen gebruik een filmpje van de buurt of zet hij het op Facebook?
'Voor privacykwesties zette je vroeger een schutting om je tuin en deed je de gordijnen dicht', zegt Arnoud Engelfriet, jurist van ICTRecht. 'Die oplossing voldoet niet meer, want een dak op je tuin, dat slaat nergens op.'

Engelfriet vermoedt dat bij programma's als Undercover in Nederland van Alberto Stegeman drones nog weleens uitkomst kunnen bieden. 'Met een drone een oplichter volgen is een stuk eenvoudiger dan met een camera verborgen in een hoge hoed.'

En in de roddeljournalistiek zou het bruikbaar kunnen zijn en in potentie conflicten kunnen veroorzaken, denkt hij. Paparazzi staan erom bekend meedogenloos achter mensen aan te zitten en met drones kunnen ze nog veel verder gaan.

Beelden: In een filmpje van twee mannen in Auckland zie je hoe snel het mis kan gaan met een drone. De drone stijgt middenin de stad op en vliegt tegen de eerste de beste wolkenkrabber, waarna het apparaat weer ter aarde stort en vlam vat. Geen goede publiciteit.

Een drone voor elke portemonnee

Drones zijn er inmiddels in vele soorten en maten. De opties op een rijtje.

De prijzen en specificaties van ­drones lopen erg uiteen. De grootste militaire drone, The Global Hawk, kost 154 miljoen euro, kan 35 uur lang tot 20 kilometer hoog vliegen en spioneren op 140 km afstand. Maar er zijn ook veel mensen die zelf een drone bouwen voor een paar honderd euro en zich organiseren in actieve gemeenschappen op internet.
Voor nieuwsorganisaties is de keuze gevarieerd. In Amerika alleen zijn er al 69 bedrijven die 149 verschillen modellen van onder de ­11,2 kilo produceren. Een bekend instapmodel is de Parrot AR Drone 2.0, die zo’n ­270 euro kost. Twee camera’s streamen, via een wifinetwerk in de drone zelf, rechtstreeks naar een smartphone of tablet voor de besturing. De drone heeft een bereik van ongeveer 100 meter en kan 12 minuten vliegen. Het apparaat is makkelijk te bedienen, maar door het geringe gewicht (360-700 gram) worden de beelden schokkerig bij windvlagen.
Een categorie groter is de large multi-rotor drone, tussen de 2 en ­ 7 kilogram en daardoor stabieler. Deze drones kunnen ook meer gewicht dragen, bijvoorbeeld grotere camera’s. De MikroKopter is van Duitse makelij en vereist een getrainde bestuurder. De kosten variëren van 15.000 tot 20.000 euro, afhankelijk van de camera’s. De modellen kunnen 15 tot 45 minuten in de lucht blijven. De Chinese X650 V8 van het merk Aircraft X weegt 2,2 kilogram, heeft een bereik van ­2 kilometer en topsnelheid van 70 kilometer per uur. Met een GoPro-camera, die vaak door skiërs op hun helm wordt gemonteerd, kan de drone 20 minuten vliegen. Naar verluidt verkoopt de producent er 350 per week voor zo’n 3.000 euro per stuk.
Klein nadeel: er zijn twee mensen nodig om de X650 V8 te besturen. De piloot en de cameraman. Dan zijn er nog drones die meer op een klein vliegtuig dan op een helikopter lijken, de zogenaamde fixed wing drones. Deze drones zijn stabieler maar minder wendbaar. Het Zwitserse Team Blacksheep is een belangrijke producent. Een goed voorbeeld is de TBS Zephyr, spanwijdte van 1,37 meter, 30-50 minuten vliegtijd en een bereik van 30-45 kilometer. De drone kost 1.500 euro.
Kijk voor beschikbare modellen en de laatste regelgeving in Nederland op drone-infoplatform hoogtezicht.nl

In de Verenigde Staten is er al een dergelijk geval geweest van een vader die een zelfgemaakte drone achter zijn zoon aan liet vliegen om hem onderweg naar school in de gaten te houden. De jongen had een GPS-chip in zijn rugzak. Op school vroegen ze zich op een gegeven moment af waarom er de hele dag zo'n ding boven het gebouw zweefde.

En op een strandfeestje tijdens het Cannes Filmfestival van 2010 werd door paparazzi met een drone van 30 duizend euro foto's gemaakt van Paris Hilton en andere Amerikaanse beroemdheden.
Een andere kwestie bij het vliegen met drones, is het oversteken van grenzen. Natuurlijk, met een helikopter kan je ook van het ene land naar het andere vliegen, daar is regelgeving voor. Maar wat gebeurt er als je in Limburg opstijgt met een drone en een ongeluk veroorzaakt in België? Engelfriet: 'In wezen bevind je je dan op Nederlands grondgebied en pleeg je een misdrijf op Belgisch grondgebied. De Belgen kunnen je dan vervolgen. Zo is er een bekende zaak waarbij Franse fabrikanten chemisch afval in de Maas dumpten, waardoor Belgische koeien dood gingen. De vervolging vond toen ook plaats in België.'

En dan is er ook nog het risico van botsingen met ander luchtverkeer. Speelgoedvliegtuigjes zijn niet gereguleerd, maar zodra je met een groter vliegend voertuig de lucht ingaat, valt het onder de wet luchtvaart. Vroeger had je een vergunning van het ministerie van Defensie nodig om vanuit de lucht foto's te maken, maar die regeling is sinds 1 juni komen te vervallen. Als het voertuig minder 150 kilo weegt en minder dan 130 km per uur gaat, mag je er vrij mee vliegen. De drone moet wel binnen 500 meter van de piloot blijven, niet hoger dan 120 meter vliegen (om groot luchtverkeer niet te hinderen) en 150 meter van bebouwing of groepen mensen blijven.

Zowel uit juridisch als ethisch oogpunt (en veiligheidshalve) liggen drones gevoelig. Tegelijk is de toepassing voor informatievergaring beperkt, zoals Pelham van BBC zei. 'Drones zullen nooit bestaande journalistieke technieken vervangen, maar slechts aanvullen.

Uiteindelijk hebben we nog altijd mensen van vlees en bloed nodig om het belangrijkste gedeelte van het werk te doen. Drones zullen vooral spannendere beelden opleveren.'

Tijdens rellen in het Poolse Warschau in 2011 lanceerde een activist een RoboKopter en legde het politieoptreden vast. Terwijl de straten vol traangas lopen, zweeft de drone rustig verder. Even later wordt er een raket afgevoerd in de menigte.

Wederom in Australië: zender Fox Sports zette een Coptercam in voor de registratie van de Big Bash Cricket League en wedstrijden van Aussie Rules, Australisch rugby. De bal suist langs de camera en de commentator zegt: 'I thought we would have a casualty there! You've never been closer to the action.'

Cruiseschip de Costa Concordia ziet er van zichzelf al vrij indrukwekkend uit, maar met een drone op een paar centimeter afstand helemaal. Het schip dat vorig jaar op de klippen liep ligt nog steeds voor de kust van Toscane. Het Amerikaanse programma 60 Minutes vloog een drone eromheen om het surreële beeld vast te leggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden