Dringen in het donker

Een late night show als slaapmutsje: keuze genoeg. Maar hoe verschillend al die shows ook lijken, ze zijn allemaal geënt op het Amerikaanse voorbeeld....

MART SMEETS en Maartje van Weegen zitten aan tafel. Van Weegen glimlacht, Smeets kijkt nog vreugdelozer dan normaal. Hij moet kijkers ronselen voor Mtwee, de nieuwe late night show van de NOS. Mart Smeets zucht. Steunt. Zoekt in de krochten van zijn creativiteit naar een wervende tekst. Treft leegte aan. Kiest, ten einde raad, voor de lompe benadering. Waarom een uitgebreid verhaal ophangen als je het adequaat in twee woorden kan samenvatten? 'KIJKEN DUS', knalt hij eruit. Van Weegen schrikt. 'Eh... graag', probeert ze nog, maar Smeets is niet te stuiten. 'NEE: DUS!'. Einde promotiefilmpje Mtwee.

Wie zo zorgeloos potentiële kijkers wegjaagt, moet wel heel zeker weten dat er genoeg overblijven. Bijvoorbeeld omdat hij als enige op het idee is gekomen een late night televieshow te maken.

Dat is hier bepaald niet het geval. Mensen die 's avonds laat nog wat willen lachen, kunnen kiezen uit Laat De Leeuw, Barend & Van Dorp, Theo in de Nacht, Nachtsuite, Oprah Winfrey, De Tafel van Pam, Jenny Jones, Buch, Burgers en Buitenlui, David Letterman en Jerry Springer. De laatste is er zelfs in tweevoud, want daags na de lancering van Mtwee, vorige week, begon op RTL 4 ook Jan Lenferink met een Jerry Springershow die zich alleen in de voertaal van het origineel onderscheidt. Vanavond gaat het over jongens in de prostitutie, in de eerste aflevering was het thema 'Stellen klappen uit de school'. Onder de vertwijfelde blik van Lenferink, die zelf ook niet helemaal leek te begrijpen wat hem hiertoe had gebracht, mochten de gasten van een blaadje vragen oplezen: 'Als ik een giraf zou zijn, welk dier zou jij dan zijn?' 'Dan zou ik een leeuw zijn en mijn klauwen naar je uitsteken.'

De eerste aflevering van Lenferinks nieuwe show trok 795 duizend kijkers. Smeets' bevel om naar Mtwee te kijken, werd door 635 duizend mensen opgevolgd. Laat De Leeuw, trendsetter onder de late night shows, haalt gemiddeld 600 duizend kijkers, Barend en Van Dorp 280 duizend. Dat David Letterman het met een schamele 60 duizend moet doen, komt alleen omdat zijn show door Fox wordt uitgezonden, waar een programma per definitie treurig scoort.

Het verschijnsel late night show komt, niet helemaal verrassend, uit de Verenigde Staten. Ruim dertig jaar geleden introduceerde Johnny Carson daar The Late Night TalkShow. Zijn keurige voorkomen, nette taalgebruik en flauwe mopjes wisten elke werkdag vijftien miljoen mensen te boeien. Niemand was blij toen hij in 1992 zijn pensioen aankondigde, zeker NBC niet die via Carson miljoenen dollars reclamegeld binnenhaalde. Zijn opvolger werd Jay Leno, die dapper zijn best doet even vriendelijk en voorkomend te zijn als zijn voorganger. Hij trekt er ruim zes miljoen kijkers mee, twee miljoen meer dan zijn grote concurrent David Letterman van CBS.

Lettermans Late Show heeft dezelfde opbouw als Leno's Tonight Show, maar Letterman ('Dave' voor intimi, en dus voor alle gasten) wordt ondeugender en kritischer gevonden. 'Heb jij wel een diploma voor dit soort dingen?' vraagt hij bijvoorbeeld aan Marilu Henner die haar nieuwe gezondheidsboek komt aanprijzen. Henner kirt geschrokken Oh Dave!, werpt kushandjes naar het publiek, kijkt nog even quasi boos en besluit tot een grootmoedig Dave, I love you! Dave zegt: I love you too en dan zijn ze weer vriendjes.

Hoewel de enige formele overeenkomst tussen de verschillende late night shows het tijdstip van uitzenden is, ergens tussen elf en half één, zijn de meeste opgebouwd uit vaste ingrediënten: een mopje muziek, een handvol bekende gasten en een toffe presentator die er op los improviseert, of in elk geval die schijn wenst te wekken. I am one big spontaneous shower, roept Paul de Leeuw verontwaardigd tegen Bobby Robson als deze hardop vermoedt dat de vraag What is your hobby, Bobby? van tevoren gerepeteerd is. Barend & Van Dorp wijken enigszins van het stramien af: aan de muziek, bekende gasten en gevatte teksten voegen zij bokalen bier, wijn en schalen met noten toe, waardoor hun programma meer op café-tv lijkt dan op de gemiddelde late night show. Dat er voortdurend over voetbal gepraat wordt, versterkt die indruk alleen maar.

De borrels en noten sluiten naadloos aan bij de huidige behoeften van de televisiekijkende mens, zegt Henri Beunders, docent mediageschiedenis aan de Erasmusuniversiteit in Rotterdam. 'Het uitgaanspatroon is anders geworden. Als mensen minder in het café zitten, moet het café maar op tv. Ook de momenten van de dag waarop televisie wordt gekeken, zijn aan het verschuiven. We zetten 's morgens vroeg de televisie aan om te zien wat we 's nachts gemist hebben, en kijken 's avonds vanuit ons bed om de dag leuk af te sluiten.'

De vorm van late night televisie mag dan zijn overgenomen uit de VS, de inhoud is volgens Beunders typisch Nederlands: relaxed, ironisch, cabaretesk. 'Het moet grappig zijn, maar wel correct grappig. Het mag opwindend en spraakmakend zijn, maar wel correct opwindend en spraakmakend. Aan het einde van de avond komt nog even de juiste mening over de juiste dingen langs. De populariteit van late night televisie komt uit niets anders voort dan uit de behoefte aan een een stichtelijk woord voor het slapengaan. Het is gewoon de dagsluiting van de dominee.'

Vandaar dat Jan Lenferink zijn gast Roos, die beweert studente theologie te zijn, aan het einde van zijn programma om een kleine overpeinzing vraagt. 'Ja hoe zal ik het 's zeggen', giechelt Roos. 'Poeh. Hahaha. Iedereen zoekt het maar uit.'

Die mening is ook Jack Spijkerman toegedaan, in 1987 presentator van VARA's Nachtshow en daarmee de Nederlandse pionier op het gebied van late televisie. 'Ze doen maar', vindt hij van de late night shows die dezer dagen de televisiekijker uit zijn slaap houden. 'Ik vind het allemaal te veel. Een keer per week Barend en Van Dorp is leuk, maar vijf keer?' Spijkerman staat nog steeds achter het ooit door hem geopperde en door NOS-bestuurder Hans van Beers omarmde plan om op Nederland 3 een late night show te beginnen die afwisselend door de mannen van Jiskefet, Hanneke Groenteman, Arjan Ederveen, Paul Haenen, Paul de Leeuw en hemzelf wordt gepresenteerd. 'De beeldbuis dooft nooit meer, maar dat wil niet zeggen dat je geen goed alternatief moet bieden voor Vegas Nights-achtige uitingen van creatieve armoe. Mensen willen na Netwerk en Nova gewoon even lachen, en dat kan ook op niveau.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden