De ombudsman Sterren bij recensies

Drie sterren is vlees noch vis en zet niet aan tot lezen

Jean Pierre Geelen.

De discussie over sterren bij recensies laaide weer eens op. Over het vernieuwde boekenkatern, helder oordelen en strengere selectie.

Paf!, zei Tommy Wieringa vorige week in NRC Handelsblad. Aan het einde van de Boekenweek pleegde hij een aanslag op het sterrenstelsel van boek­recensies. Aanleiding was de arm­zalige ene ‘bal’ die de literatuurcriticus van zijn krant overhad voor het Boekenweekgeschenk van Jan Siebelink. In deze krant kreeg dat drie sterren, maar de vraag is wie daar precies blij mee moet zijn.

Niet Wieringa. De één bal/ster/stip is ‘de Adolf ­Hitler onder de recensies’, het waarderingsstelsel met vijf ballen werkt volgens hem ‘debiliserend’: ‘Een ­hopelijk genuanceerde analyse wordt nog eens ­samengevat in grove, liefdeloze en onnauwkeurige symbooltaal, alsof de lezer uit de woorden zelf niet zou kunnen opmaken hoe het oordeel luidt.’

Eerst over het vernieuwde katern Boeken en Wetenschap, dat Sir Edmund verving. Sommige ­lezers mopperden – de bij geboorte als bastaard ­ontvangen Sir Edmund bleek bij het verscheiden een liefdesbaby. Ze verlangen naar ‘een volwaardig katern met lange recensies, zoals ooit Cicero’. Vooral de ­pagina met korte besprekingen (‘Interessant en wel hierom’) vinden zij een belediging voor schrijver en lezer.

Bij de euthanasie van Sir Edmund, zes weken geleden, is een apart boekenkatern overwogen. Het zou vermoedelijk acht pagina’s beslaan, volgens de chef Boeken ‘te flodderig’ op tabloidformaat. Samenvoeging met Wetenschap deed recht aan de Sir Edmund en geeft de kans tot ‘ademen’: schuiven in omvang ten faveure van een van de twee deelgebieden.

Het boekenkatern biedt nu zo’n vier tot zes lange besprekingen. Korte recensies verdwenen, evenals de korte ‘Signalementen’ uit de Sir Edmund. Daarvoor in de plaats kwam de pagina ‘Interessant en wel hierom’: acht korte (maar iets langer dan voorheen) signaleringen van boeken die anders niet besproken zouden worden. Zonder sterren – dat zou ruimere onderbouwing vergen – maar wel enigszins recenserend en ondertekend (om te benadrukken dat de ­bespreker zich er wel serieus over heeft gebogen).

Dat is nog steeds te kort, maar het tekort zal eeuwig knagen aan het boekenkatern. Dat ligt niet aan de makers, maar aan de omstandigheden. Vorig jaar verschenen zo’n 27,5 duizend nieuwe ‘algemene ­boeken, studieboeken en wetenschappelijke werken’ (bron: Centraal Boekhuis en Leesmonitor), zo’n 75 per dag. Bepaald niet louter literaire hoogstandjes, maar het is duidelijk dat geen boekenkatern daar ooit greep op kan krijgen.

Ook elders in de krant komen boeken aan bod, maar niet recenserend. Voor het huidige katern koos de chef Boeken voor nog scherper selecteren: minder, maar wel langere recensies dan in Sir Edmund.

Nu dan die vermaledijde sterren. Ze komen uit de Amerikaanse filmwereld van 1928; producenten ­sieren er gretig hun posters mee. Het systeem waaierde uit over vele disciplines, boeken volgden pas laat. Alleen de tv-recensie, restaurantbespreking en de gadgetrubriek doen het anders (of niet). De chef Boeken sprak zich al bij haar aantreden, vijf jaar geleden, uit tegen het sterrenstelsel: ‘Het suggereert objectieve maatstaven, maar heldere criteria ontbreken.’

Ter verdediging: lezersonderzoek leert dat lezers die sterren waarderen, meerdere recensenten hechten ook aan het heldere oordeel. Uiteraard mogen makers en uitvoerenden daar wat van vinden. Maar wie bang is dat weinig sterren leiden tot het niet ­lezen van een recensie, zou zich ook moeten keren ­tegen koppen en intro’s. Daarin staat immers vaak al een oordeel verpakt. Zoals ook het lezen van de laatste alinea vaak volstaat voor een eerste indruk.

Maar ideaal is het sterrenstelsel niet. Dat zit in de grofmazigheid van vijf gradaties. Nul sterren worden nooit gegeven. Eenmaal gaf een kunstrecensent zes sterren aan een tentoonstelling rond Leonardo da Vinci. Enthousiasmerende actie, maar die truc is maar eenmaal te doen zonder het systeem op te blazen: spoedig dreigen zeven- en achtsterrenrecensies.

Sinds het vernieuwde katern Boeken werd eenmaal 1 ster uitgedeeld. Twee boeken kregen 5 sterren, drie boeken 2. De bulk ligt daartussen: tien keer kreeg een boek 3 sterren, het vaakst (elf maal) werden 4 sterren uitgereikt. Ergo: de onvoldoendes zijn uitzonderingen, evenals de uitmuntends. Dan rest een middenmoot met slechts twee gradaties: 3 of 4.

Die 3 sterren bestralen een schemerzone. De chef Boeken legde ooit in de krant uit dat die ‘Goed’ betekenen, maar vrijwel niemand ervaart dat zo. Tommy Wieringa: ‘Drie sterren is niks. Mislukking.’

Nu de boekenredactie nóg scherper moet selecteren, zou dat ook mogen leiden tot scherper oordelen. Drie sterren is vlees noch vis en zet niet aan tot lezen. Een boek dat niet opvallend genoeg is, past niet op het te krappe podium. Als het sterrenstelsel niet mag verdwijnen, schrap dan de driesterrenrecensie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.