DansBella Figura

Drie redenen waarom Bella Figura de allermooiste choreografie van Jiří Kylián is

Beeld Joris-Jan Bos

Zijn wereldberoemde oeuvre telt 101 choreografieën, waaronder tientallen pareltjes. Daarvan is Bella Figura (1995) misschien wel het mooist. V ontrafelt het geheim achter het juweel van meesterchoreograaf Jiří Kylián (72) dat nota bene op verzoek van een krant werd gemaakt. Vanaf vrijdag toert het in een speciaal Kylián-programma door Nederland.

Er werd nooit een letter in beweging omgezet. Toch was Bella Figura in 1995 het resultaat van een opdracht van NRC Handelsblad aan de artistiek leider van Nederlands Dans Theater (NDT). Om het 25-jarig bestaan van de krant cachet te geven vroeg de hoofdredacteur Jiří Kylián een nieuw ballet te creëren. Maar Kylián zou Kylián niet zijn, als hij zich ook maar iets aan die opdracht gelegen zou laten liggen. ‘Als kunst niet meer onafhankelijk is, is het geen kunst meer’, zo verdedigde hij zijn artistieke vrijheid richting opdrachtgever.

En zo creëerde Kylián precies 25 jaar geleden met een krant als aanleiding misschien wel zijn allermooiste ballet: Bella Figura, wat in het Italiaans zoiets betekent als ‘een goed figuur slaan, ondanks alles’. Na een pauze van vijf jaar wordt dit juweel eindelijk weer gedanst door een nieuwe generatie topdansers van NDT1. Drie geheimen achter de schoonheid van Bella Figura, op barokmuziek van Giovanni Battista Pergolesi, Allessandro Marcello en Antonio Vivaldi.

Beeld Joris-Jan Bos

Blote bovenlijven boven rode crinolines

Als de zwarte toneelgordijnen langzaam opengaan, staan ze daar als helmgras te wiegen in de wind: blote bovenlijven boven felrode hoepelrokken. Mannen en vrouwen in dezelfde stijlvolle crinolines. Verstilde beweging op vaste grond. Plots ruisen de rokken vederlicht en vliegensvlug zijwaarts over de vloer. Een beeld dat voor altijd inbrandt op het netvlies. Met dat topless dansen door beide seksen bedoelde Kylián niks seksueels. Hij wilde mannen en vrouwen gelijkschakelen.

De Zweed Johan Inger (52) herinnert zich niet dat iemand uit de oercast, waarvan hij deel uitmaakte, er ooit problemen mee had. ‘In latere versie heb ik wel eens huidkleurige bedekking gezien. Jiří had begrip voor jonge danseressen die zich niet comfortabel voelden bij dansen met blote borsten.’ Op tournee in Bangkok vroegen theaterdirecties ook om bedekking van boezems. In Zuid-Amerika weer niet. In ieder geval benadrukte Kylián met deze uitdossing dat ‘in iedere man iets vrouwelijks zit en in iedere vrouw iets mannelijks.’

Spelen met toneelgordijnen

Het ene moment is ze er nog, het volgende moment blijven alleen haar contouren achter in de plooien van toneeldoeken. Alsof het lichaam van de danseres is verdwenen, maar haar indruk achterblijft. Het is één van de vele magische manieren waarop Kylián vorm geeft aan zijn meest centrale thematiek: het verschijnen en verdwijnen van de mens. Als iets Kyliáns oeuvre bepaalt is het wel het ultrakorte verblijf tussen geboorte en dood: dansers lijken hun vertrek al voor te bereiden – grijpend met ledematen naar onzichtbare verten - terwijl ze net zijn gearriveerd en nog in het hier en nu dansen. In Bella Figura geeft hij daaraan weergaloos vorm met dansers die in andermans armen balanceren tussen wegglippen en blijven. En ook in dat spel met toneelgordijnen, die al bewegen, nog voor publiek in de zaal zit. ‘Hieraan kun je zien hoe goed Jiří het medium dans beheerst. Hij zet alle middelen gedoceerd in om de ruimte te veranderen, van nauw en gefocust naar diep en wijd, ook met licht en op het laatst echt vuur’, zegt Samuel Wuersten (58), die 25 jaar geleden de première van Bella Figura presenteerde in zijn eerste editie als artistiek leider van Holland Dance Festival en dit weekend de herneming als slot.

Beeld Joris-Jan Bos

Controle over details

Wuersten en Inger benadrukken de controlefreak in Kylián: ‘Alle bewegingen zijn muzikaal, vloeiend en precies, nooit te veel, nooit te weinig.’ Tijdens repetities in 2009, toen Kylián het werk instudeerde met piepjonge dansstudenten van Codarts Rotterdam, bleek hoe onmisbaar het oog van de scheppend kunstenaar is bij herneming van repertoire. De grootmeester onderbrak elke repetitieminuut: ‘Ik wil nieuwsgierigheid zien!’, ‘Hang niet in je heupen als je glijdt.’ en ‘Dit moet geen tweede positie zijn maar een beweging zijwaarts. Ik wil mensenhanden zien, geen ballethanden.’ Tegen een danseres met twee onderarmen voor haar gezicht: ‘Ik ben niet geïnteresseerd in de perfecte strekking van armen, maar in de ruimte ertussen!’ Plots werden haar ogen zichtbaar tussen de ellebogen. ‘Alles heeft betekenis. Als jullie die er niet in leggen, kijkt niemand.’

Kylián vergelijkt de danskunst graag met Japanse kalligrafie. ‘Een kalligraaf is uit op meer dan schoonheid. Zorgvuldig kiest hij een penseel en doopt die in inkt, niet te diep, niet te kort, niet te lang. Dan drukt hij in één streek trefzeker uit wat hij bedoelt. Correctie is onmogelijk. Bij dans idem dito: ik zoek naar die ene perfecte penseelstreek waarin alle betekenis is samengebald. Dat ene weergaloze moment dat nooit terugkomt.’

Sometimes, I wonder door Nederlands Dans Theater 1: jubileumprogramma met Bella Figura (1995), Claude Pascal (2002) en Vanishing Twin (2008) van Jiří Kylián, 6 (première), 7 en 8/2, Zuiderstrandtheater, Den Haag, tijdens Holland Dance Festival. Tournee t/m 23/2

Opheffing verbod

‘Wat bezielt Jirí Kylián?’, vroegen dansliefhebbers zich af toen de oud-artistiek leider in 2014 ‘zijn’ Nederlands Dans Theater (NDT) verbood zijn wereldberoemde choreografieën te hernemen. Kylián hoopte met dit tijdelijke verbod – in eerste instantie voor drie jaar, het werden er vijf – te forceren dat het NDT zou doen waarvoor het was opgericht: rebelleren, in plaats van conserveren. Nieuwe namen sieren inmiddels het affiche, zoals León/Lightfoot, Goecke en Pite. Toch viert het NDT zijn diamanten jubileum graag met de terugkeer van de oervader.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden