Drie duivels bedreigen kapitalisme

'Dat alles komt van de ijdelheid', zegt uitgever Karel Boorman tegen zijn medewerker Frans Laarmans in het tweeluik Lijmen - Het Been (1923-1938)....

Ron van Gelderen

Uitgever Boorman zou zijn Wereldtijdschrift met gemak kunnen slijten aan de bazen van Enron, WorldCom en andere luchtkastelen. Hij weet namelijk precies wat ze drijft: 'IJdelheid.' De roman van Willem Elsschot over de 'reuzendirecteur van het reuzentijdschrift' laat zich lezen als een belangrijke waarschuwing tegen de drie duivels die momenteel het kapitalisme bedreigen: ijdelheid, geldzucht en incompetentie.

Elsschot, het pseudoniem van reclameman Alfons de Ridder, ontrafelt fijntjes de minder nobele motieven van de bazen en baasjes. Lees overigens vooral ook De bovenbazen, een mooi verhaal van Marten Toonder over dezelfde thema's. Ollie B. Bommel betreedt de wereld van de tien rijkste bazen die hun vreugdeloze leven spannend maken door steeds opnieuw hun aandelen te ruilen: 'Als jij me nu een kwart van de petroleum geeft, krijg jij alle fietsen.'

Terug naar Boorman. De 'koopman in bedrukt papier' lijmt de ijdele ondernemers met ronkende reclameteksten die worden afgedrukt in het Wereldtijdschrift mits de bedrijven duizenden exemplaren van het blad afnemen. Pas bij aflevering ontdekken de klanten dat ze worden opgescheept met stapels dure en veelal onbruikbare brochures.

De uitgever lijmt het liefst bazen die graag een loopje met de waarheid nemen en hem de loef willen afsteken 'met een totaal gebrek aan consideratie voor al Gods mooie geld'. De brutale Banque Nationale et Internationale kan bijvoorbeeld zeker op een bezoekje rekenen. Hij zal tegen de directeur bluffen dat het ministerie zich ongerust begint te maken. 'Waarover, dat komt er niet op aan. Dat weten zij op die bank misschien wel.'

Boorman beleeft na het lijmen een satanisch genoegen aan het innen van zijn geld. 'Aan dat incasseren zal je plezier beleven', voorspelt hij medewerker Laarmans. 'Want de meesten beseffen pas waar het om gaat wanneer je ze een kwitantie onder de neus houdt. Dan voelen zij zich als bij een wandeling in een bos met een beminnelijke gezel die onder 't kouten een pistool uit zijn gordel trekt. (...) Dat je tenslotte om hun geld komt, zie je, dat vergeven zij je nooit.'

Een enkele keer wordt de uitgever geplaagd door zijn geweten: 'Tekortkomingen schijnen pas achteraf naar voren te treden.' Als hij ontdekt dat een van zijn klanten een been heeft verloren, wil hij deze vrouw haar geld teruggeven. Het leidt tot slapstickachtige scènes in een rechtbank vol schuldeisers en op een beurs voor oud papier. De tussenkomst van 'heel dat apparaat van brede mouwen, toga's en beffen' en een bod van 'achtduizendvijfhonderd andermaal' loopt op niets uit.

Terwijl Boorman zijn zaken voortzet, keert Laarmans terug naar zijn oude plek in de 'monsterachtige fabriek'. De bazen van Enron, WorldCom en andere bedrijven zouden zijn slotoverweging ter harte kunnen nemen: 'Ik ben mij gaan afvragen of al onze daden en gedachten niet achter ons aan wandelen, of zij niet een deel van ons zijn, ons gevolg, onze hovelingen, waarvan de stoet aangroeit naar gelang wij zelf slinken (...) en die misschien fluisterend nablijven, lang nadat wij zelf tot stilte zijn gebracht.'

Dit is de vierde aflevering van een achtdelige serie over de mooiste boeken met werk als thema in de Nederlandse literatuur. De vorige verschenen op 2, 9 en 16 juli, de volgende op 30 juli.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden