Draaiend hoofd

De man met de camera, het meesterwerk van Dziga Vertov uit 1928, is verkrijgbaar op dvd. Vertovs ideaal? Weg met het scenario!...

Voor de leden van de Filmliga, het verbond voor zelfstandige filmkunstdat in de jaren twintig van de vorige eeuw actief was, gold Dziga Vertovals een held. In het periodiek Filmliga 11, onder redactie van Menno terBraak, Joris Ivens en L.J. Jordaan, wordt Vertov (echte naam: DenisArkadjevitsj Kaufman) vol bewondering 'een vijand van de speelfilm'genoemd. 'In Rusland is hij een van de grootsten. (. . .) Vertov verwerptén acteur én rekwisiet én decoratie; hij noemt zich niet ''regisseur''maar ''leider''. Een gewone regisseur bedenkt het beeldvlak. Vertov ontdektdit.'

Wie wil weten waarom Ter Braak en de zijnen in 1928 zo opgewondenraakten van het werk van Dziga Vertov (een artiestennaam die 'draaiendhoofd' betekent), kan dat nu zelf onderzoeken. Een van de bekendste werkenvan Vertov, De man met de camera, is uitgekomen op dvd. De filmkopie, doorhet British Film Institute gerestaureerd, is van bijzonder goede kwaliteit,en op de geluidsband klinkt de muziek die componist Michael Nyman in 1996voor de film schreef, op basis van aantekeningen die Vertov had nagelaten.

De man met de camera is Vertovs verwezenlijking van wat hij zelf deCinema pravda noemde - cinema waarheid. De regisseur had rigide opvattingenover filmen.

Kaufman volgde lessen aan het Conservatorium en ging later, nadat zijnouders na de Duitse opmars in 1915 vanuit (toen nog Russisch) Polenoostwaarts waren gevlucht, medicijnen studeren. Pas daarna werd hijregisseur.

Hij ontpopte zich gedurende zijn loopbaan als een opponent van regisseurSergej M. Eisenstein, wiens werk hij leugenachtig en vals noemde en inwiens Pantserkruiser Potemkin (1925) hij een 'pervertering van dewaarneming' zag.

De man met de camera begint met de medeling dat de film een experimentbetreft. Van tussentitels of zoiets als een scenario is geen sprake, meldtVertov parmantig. Vervolgens toont hij een grote theaterzaal, die langzaamvol loopt met een verwachtingsvol publiek. Kort daarop ontrolt zich destuwende beeldenstroom, van een dag in en rond Moskou. Mensen wordenwakker, machines beginnen te draaien, het verkeer komt op gang - en datallemaal in een dwingende, ritmische montage waarin het moderne leven wordtgetoond als een grenzeloos filmdecor dat door de regisseur ontgonnen wordt.

Opvallend is de voortdurend opduikende man met een camera, die het levenvastlegt vanuit allerlei posities. Staand op de rand van een auto; in eenkuil tussen de rails; in de bak van een hijskraan hoog boven wild stromendwater. Allemaal beelden die benadrukken dat Vertov niet zomaar eenwerkelijkheid registreert, maar de werkelijkheid zoals die zich door defilmmaker eigen is gemaakt.

Met zijn twaalfde filmproductie was het voor Vertov erop of eronder. Defilmkunst, amper het levenslicht aanschouwend, dreigde in zijn optiek teworden weggekaapt door de speelfilm, met als gevolg dat acteurs en woordenbelangrijker zouden worden dan het beeld.

Vertov en zijn kompanen - zijn echtgenote die tevens zijn editor was,en zijn broer, de cameraman Michail Kaufman - bonden de strijd aan met defictiefilm, voor hen het symbool van wansmaak, volksverlakkerij, enmassaproductie. De zuivere cinema, daar ging het hem om, en die moest alsTiende Muze zo snel mogelijk een vaste plek krijgen naast de muziek, deliteratuur, het theater en de beeldende kunst.

Met De man met de camera wilde Vertov voor altijd bewijzen dat het kon:het leven zelf betrappen, hier en nu, zonder gebruik te maken van literaireelementen en metaforen. De cameravoering en de montage stonden bij hem indienst van een pure, filmische ervaring. Daarbij eiste Vertov dat degefilmde personen geen beroepsacteurs waren. Ze moesten fragmenten uit huneigen leven laten zien; het was aan de filmmaker om dat met licht enmontage te verheffen tot kunst.

Vertov was zó dogmatisch dat het hem in conflict bracht met veelcollega's, en later met de censoren van de Communistische Partij, die hemterug dirigeerden naar de redactielokalen van de filmjournaals waar zijncarrière was begonnen.

Desondanks loopt Vertovs ideaal als een rode draad door defilmgeschiedenis. Zijn behoefte aan een zelfstandige cinema is terug tevinden bij documentairemakers in de jaren dertig, en opnieuw in de jarenvijftig. De Nouvelle Vague, de Cinéma Vérité, de Deutsche Welle eneigenlijk alle avant-gardisten - allemaal hebben ze Vertovs principesopnieuw uitgevonden en in andere woorden gepresenteerd.

In die zin is het meer dan passend dat Vertov in De man met de camera zijn camera een dansje laat maken voor een enthousiaste zaal. Al heeft deverhalende film de strijd met de associatieve cinema natuurlijk dikgewonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden