NieuwsGestolen houtsnijwerk

Dorpskerk Wallonië krijgt gestolen houtsnijwerk van Boijmans terug

Het Waalse dorp Boussu-lez-Mons krijgt volgende week zes gestolen 16de-eeuwse altaarbeeldjes terug, die deel uitmaken van de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen. De onderhandelingen over en voorbereidingen op de teruggave aan de Sint-Gorikskerk van Boussu hebben meer dan tien jaar geduurd.

Twee van de zes altaarbeeldjes van het retabel uit de Sint-Gorikskerk in Boussu-lez-Mons. Links: Jozef met een mand met duiven en de geknielde Maria. Rechts: Jonge lezende vrouw en een staande man met gevouwen handen horend bij de besnijdenis. Beeld Erik & Petra Hesmerg photography

Het kerkbestuur liet twee maanden geleden beslag leggen op de beeldjes, toen ze door Boijmans waren uitgeleend aan het stadsmuseum van het Vlaamse Leuven. Het Rotterdamse museum vecht de beslaglegging niet aan. De beeldjes blijven na afloop van de tentoonstelling op 26 januari in België, bevestigen het kerkbestuur en de directie van Boijmans.

‘De politie zal de beeldjes overdragen aan het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium in Brussel’, zegt Marcel Racquet, penningmeester van de Gorikskerk, die opgetogen is over de afloop. ‘Ze beginnen daar waarschijnlijk in oktober aan de restauratie.’

De altaarbeeldjes zijn rond 1520 in Brussel gemaakt door Pasquier Borman, zoon van de middeleeuwse meesterhoutsnijder Jan Borman. De beeldjes werden in december 1914 gestolen uit de Sint-Gorikskerk in Boussu, waar ze onderdeel waren van een houten Mariaretabel. Ze worden in dat altaarstuk teruggeplaatst en zullen voor het eerst sinds de Eerste Wereldoorlog weer in de kerk in Boussu te zien zijn. De verzekeringswaarde van de zes beeldjes is 128 duizend euro.

Het retabel, bijna 1 meter 80 hoog en 2 meter breed, beeldt het leven van Maria uit: van de ontmoeting van haar ouders Anna en Joachim tot haar sterfbed. Het altaarstuk is gemaakt uit eikenhout en was ooit kleurig beschilderd. In de vroege 16de eeuw gold het atelier van de familie Borman als toonaangevend. Vader Jan Borman was volgens de curatoren van het museum in Leuven even virtuoos en invloedrijk als tijdgenoot Jeroen Bosch.

De Stichting Museum Boijmans Van Beuningen kreeg de beeldengroep in 2006 van verzamelaar en havenbaron Jacques Schoufour. Op dat moment waren beiden zich naar eigen zeggen niet bewust van de oorspronkelijke diefstal. Het misdrijf, waarvoor in 1915  twee dieven werden veroordeeld tot zes maanden cel en een boete van 196 frank en 79 centimes, was ook al lang en breed verjaard.

‘Toen de kerk ons in 2007 benaderde, ben ik samen met Schoufour naar Boussu gegaan, omdat voor ons meteen duidelijk was dat we de terugkeer graag wilden regelen’, zegt Sjarel Ex, directeur van Boijmans. ‘In de kerk zagen we dat de omstandigheden niet goed waren. Na 1914 zijn er daar nog een paar diefstallen geweest, en we wilden een nieuwe diefstal voorkomen. Vandaar dat we welgemeend advies hebben gegeven over beveiliging, en ook over klimaatbeheersing.’

Museum Boijmans noemt het in een reactie ‘raadselachtig’ waarom de kerk de Belgische justitie heeft ingeschakeld, omdat de teruggave volgens het Rotterdamse museum al min of meer was afgehandeld. ‘We hadden al afscheid genomen en gingen ervan uit dat de beeldjes na de tentoonstelling in Leuven voor jaren in bruikleen zouden gaan naar Boussu’, zegt Ex. ‘Als dat goed zou verlopen, zou het eigendom worden overgedragen.’ Advocaten van beide partijen gaan nog met elkaar in de slag of die stappen inderdaad nog worden gevolgd.

De kerk wilde met de beslaglegging het zekere voor het onzekere nemen, zegt Racquet. ‘De onderhandelingen hebben lang geduurd. We hebben al veel geïnvesteerd in een tentoonstellingskast die veilig is en de goede temperatuur en vochtigheid kan garanderen. Maar het belangrijkste is dat de objecten gewoon van ons zijn.’ In 1971 en 1981 zijn andere delen gestolen, zegt ook Racquet, waarvan de kerk er sommige al heeft weten terug te krijgen.

Van wantrouwen over de bedoelingen van Museum Boijmans heeft Ex niets gemerkt. Het stellen van voorwaarden past volgens hem in het beleid dat het museum voert met alle ruwweg zeshonderd bruiklenen die het jaarlijks geeft. ‘We kijken altijd waar en hoe een werk terechtkomt, voor we besluiten het de deur uit te laten gaan.’

Uit archiefonderzoek van Boijmans Van Beuningen bleek in 2008 dat de kerk in Boussu halverwege de jaren zeventig al pogingen had ondernomen om de beeldjes terug te krijgen van een antiekhandelaar in Maastricht. Maar indertijd schermden de eigenaars met een brief waarin een afgevaardigde van de gemeente afstand zou hebben gedaan van de beeldjes. In 2010 verklaarde de Belgische Raad van State dat document als onwettig en noemde de beeldjes openbaar bezit dat ‘onvervreemdbaar’ is, zegt penningmeester Racquet. ‘We mogen het dus niet verkopen.’

Wanneer het retabel weer te zien zal zijn in Boussu, kan Racquet nog niet zeggen. Momenteel wordt het dak van de kerk gerepareerd, een onderhoud dat overigens losstaat van het gereedmaken van het pand voor de verloren kunst. Tot die tijd staat al het kostbaars dat de Sint-Gorikskerk bezit goed opgeborgen.

Een bijzonder retabel

Het Mariaretabel van Boussu is, als het eenmaal in oude luister is hersteld, bijzonder omdat relatief weinig volledige altaarstukken uit de Zuidelijke Nederlanden zijn overgeleverd. In de Beeldenstorm van 1566 zijn er talloze vernield. Het Museum Boijmans Van Beuningen heeft bijvoorbeeld wel ruwweg tweehonderd houten beelden van voor 1600 in bezit, afkomstig van retabels, maar geen volledige altaarstukken.

De namen van de meeste houtsnijders zijn verloren gegaan, en ook dat maakt het retabel uit Boussu bijzonder. Het atelier van de familie Borman in Brussel maakte de omschakeling mee van de gotiek naar de Renaissance. Ze waren decennialang gewild – van het Leuvense schuttersgilde tot het Habsburgse hof – maar na 1540 zijn ze niet meer in de archieven terug te vinden. Over het waarom daarvan tasten onderzoekers in het duister.

De beeldjes van Boussu

De altaarbeeldjes van Boussu uit de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen zijn nog tot en met zondag los te zien in Museum M in Leuven. Daarna worden ze herenigd met het grote 16de-eeuwse altaarstuk waarvan ze in 1914 werden ontvreemd. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden