Doortastende aanpak, heldere lijn, werk als van een man

Lady Hawarden, geboren Clementina Elphinstone Fleeming, dringt twintig jaar na de uitvinding van de fotografie (1839) gelijk door tot de kern van het medium: haar werken dragen titel noch datum....

Van onze verslaggever Edie Peters

Ze hoort ongetwijfeld tot de besten van haar tijd. Met grote gedrevenheid maakt ze zich in enkele jaren de techniek van de fotografie op meesterlijke wijze eigen. Biografen zinspelen erop dat zij op 42-jarige leeftijd stierf aan een longontsteking als gevolg van een zwak gestel door het werken met gevaarlijke chemicaliën.

Haar composities (gebruik van spiegels, glazen deuren, diagonale lijnen) geven haar beelden vaak een prachtige diepte. Op de foto's zien we meestal twee of drie van haar dochters, vaak rijkelijk gekostumeerd, in hun late puberteit en vroege adolescentie. 'Jeunes filles en fleur', niet bedoeld om mannelijke lusten op te botvieren, maar om de eigen wereld van vrouwen in kaart te brengen in alle kracht die Victoriaanse suggestiviteit biedt.

Hawarden maakte tussen 1857 en 1865 honderden foto's. Haar werk werd toen al gewaardeerd. De Londense Photographic Society reikte haar voor compositie een zilveren medaille uit, een prijs waarin alleen Roger Fenton (die in de Krim naam maakte als eerste oorlogsfotograaf) haar was voorgegaan. Alice in Wonderland-schrijver en meisjesliefhebber Lewis Carroll kocht vijf van haar foto's. Ruim honderd jaar later, 1975, schreef Cecil Beaton: 'Die doortastende aanpak, die heldere lijn en dat weglaten van elk overbodig detail: haar werk zou van een man kunnen zijn.'

In de tussenliggende eeuw was het werk van Lady Hawarden in vergetelheid geraakt. Haar kleindochter Lady Clementina Tottenham knipte en scheurde 775 foto's uit de twaalf albums die haar oma naliet en schonk ze in 1939 aan het Victoria & Albert Museum in Londen. Toen ze in 1952 nog eens kwam kijken wat er van haar donatie was geworden, bleken de foto's onvindbaar. Curator Charles Gibbs-Smith vond ze een jaar later toen hij een stapel dozen in zijn kantoor verplaastste.

Nu behoort het werk van Lady Hawarden tot de meest bestudeerde objecten in de gezaghebbende fotocollectie van het V & A. Met terugwerkende kracht kunnen we haar werk zien als bron van de nog immer aanzwellende golf van vrouwelijke portretfotografie.

'Studies from Life' noemde Lady Hawarden haar foto's. Het zijn poses die de werkelijkheid nabootsen, dan wel door hun pose iets diepers verbeelden dan zou kunnen met slechts het registreren van de werkelijkheid. Het is een geïdealiseerde werkelijkheid, die ze opriep in de tot fotostudio omgebouwde kleedkamer van de villa in het deftige South Kensington. Ze maakte vrijwel al haar foto's in deze, op een stoel, spiegel of secretaire na, lege kamer, voorzien van behang met sterretjes en grote deuren naar het balkon.

Het maakt vergelijkingen met het werk van Sally Mann erg verleidelijk, de Amerikaanse fotografe die sinds de jaren tachtig naam maakt met de licht gedramatiseerde portretten van haar opgroeiende kinderen. Weliswaar is de sensualiteit op de foto's van Mann veel explicieter dan bij de Victoriaanse Hawarden, maar hun themathiek is dezelfde. Ook met het werk van Cindy Sherman zijn parallellen te trekken, zoals het gebruik van kostuums en verkleedpartijen, een belangrijk onderdeel tenslotte van de vrouwelijke identiteit. In het Nederlands Foto Instituut in Rotterdam is tot en met 1 september werk te zien van de jonge Engelse fotografe Hannah Starkey, die met actrices de werkelijkheid nabootst. Het lijkt echt, maar het is geposeerd op een manier die het echter dan echt maakt. Ook door haar werk heen is het silhouet van Hawardens werk te zien.

Hawarden werd op haar beurt geïnspireerd door oude Hollandse, Italiaanse en Spaanse meesters en door tijdgenoten die zich romantisch laafden aan de Renaissance. Maar dat geldt dan vooral haar technische en compositorische aanpak. Om haar werk inhoudelijk te beoordelen, moeten we haar zien als product van een Victoriaanse opvoeding in een licht excentriek gezin. Ze was de dochter van een Schotse edelman en admiraal, met de reputatie van rokkenjager, en een Spaanse vrouw van mindere komaf. Mooi als ze was, werd Clementina geacht zich te verdiepen in kunst, muziek, talen, poëzie, borduren en naaiwerk. Rond haar twintigste maakte het gezin een reis naar Rome, toen dé bedevaartplaats voor kunstenaars.

Na een spannende, afwachtende tijd slaagde ze erin te trouwen met een telg uit de rijke Hawarden-familie, waarmee ze toetrad tot de toenmalige 'Upper Ten Thousand'. Aanvankelijk woonde het pasgetrouwde stel op het Ierse landgoed Dundrum in het graafschap Tipperary, later verhuisden ze naar Londen. Lady Hawarden kreeg alle kans haar fotografische vaardigheden te ontwikkelen maar moest wel voor mannelijk nageslacht zorgen. Ze baarde tien kinderen. De vierde was een jongen. Ook de achtste was een jongen maar die stierf vroeg, net als het zesde kind.

Bij haar dood in januari 1865 maakte de toen beroemdste Londense fotograaf O. G. Rejlander een vergelijking die even goedbedoeld als navrant complimenteus was als die van Cecil Beaton ruim honderd jaar later: 'Lady Hawarden is vertrokken naar de bron van alle licht. Ze probeerde een elegante en waar mogelijk geïdealiseerde werkelijkheid weer te geven. Haar werk bevatte geen hang naar mystiek. Net als haar manier van doen en spreken - eerlijk, rechtdoorzee, ja mannelijk, met vrouwelijke gratie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden