Door de tand des tijds ontstaat iets geweldigs

Landschapsarchitect Hannah Schubert laat de natuur toeslaan en ziet nieuwe mogelijkheden voor vervallen gebouwen: lekker ruïneren. Engeland en Italië kennen een traditie van bouwvalverering, in Nederland ruimen we oude gebouwen liever op.

Tweede natuur, Berlin Heilstaetten. Beeld Hannah Schubert

Lef kun je de pas afgestudeerde landschapsarchitect Hannah Schubert niet ontzeggen. Zij werd door Kasteel Groeneveld bij Baarn gevraagd een visie op de toekomst van het - fraai gerenoveerde - landgoed te geven. Haar voorstel: laat de stijlkamers met hun plafonds vol ornamenten, houtsnijwerk en gestoffeerde wanden voor wat ze zijn. Prik het dak lek, gooi de ruiten in, geef weer en wind vrij spel. Zodat schimmels het hout kunnen opvreten, planten de muren overwoekeren, en dieren er hun nest bouwen. Oftewel: maak er een ruïne van.

Waarom en hoe dit even provocerende als poëtische plan werkelijkheid zou kunnen worden, toont Schubert in haar tentoonstelling Tweede natuur, nu te zien in datzelfde kasteel.

Hannah Schubert - Tweede Natuur (Architectuur)
Kasteel Groeneveld, Baarn, tot medio juli.

Het overwoekerde Scheringamuseum vormde een inspiratiebron voor Hannah Schubert.

De tentoonstelling Tweede natuur is het vervolg op Schuberts gelijknamige afstudeerproject, waarin zij voorstelt een 'groen monument' van het Scheringamuseum te maken. Het idee voor een hybride ruimte, tussen gebouw en landschap in, had ze al sinds ze als kind het boek Max en de maximonsters las, waarin bomen in Max' kamer beginnen te groeien. Een foto in de krant van het (onvoltooide) Scheringamuseum in Opmeer, waar de klimop al over het bouwhek woekerde, was een mooie aanleiding om het in een ontwerp uit te werken. Met succes. Met haar project won Schubert de Eindwerkprijs van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, de Masterprijs die het Nationaal Renovatie Platform uitlooft voor aanstormend talent op het gebied van transformatie, en kreeg ze een eervolle vermelding bij de Archiprix (prijs voor het beste afstudeerplan).

Teletijdcabines

De ontwerper heeft wat te bewijzen. Bezoekers komen immers naar Groeneveld voor de prachtige architectuur; het gebouw met het omringende park is een rijksmonument. Dit is mooi, dit moeten we bewaren, daarover zijn we het toch eens? Maar dan stap je de expositieruimte binnen en zie je een foto van een betonnen plaat op een bouwlocatie in de Amsterdamse Houthavens. Doordat de plaat buiten de route van het vrachtverkeer ligt, ontkiemde een plantje in het gat waaraan de plaat kan worden opgehesen. Vanuit deze detailfoto bouwt Schubert haar verhaal op, naar een steeds grotere schaal. Even verderop zie je een gemetselde gevel waaruit een bijzondere varen groeit. Een voormalige tbc-kliniek bij Berlijn, waarvan het dak aan het eind van de Tweede Wereldoorlog afbrandde, vormde een dusdanig vruchtbare bodem dat er een compleet bos op is ontstaan.

Ook maakte Schubert drie 'teletijdcabines' waarin zij een beeld schetst van de expositieruimte zelf, na twintig, veertig en tachtig jaar verval. De houten ruimten zijn zo opgesteld dat je dezelfde hoek van de kamer ziet als op de (gephotoshopte) afbeelding. Het is niet moeilijk kiezen; kasteel Groeneveld zou nog veel mooier - magisch - zijn, als de bomen door het dak schoten.

De teletijdcabine, 40 jaar. Beeld Hannah Schubert

Bescheiden als de expositie in omvang is, biedt Tweede natuur een grootse, on-Hollandse kijk op landschapsarchitectuur. Engeland en Italië kennen een traditie van ruïne-verering, in Nederland ruimen we, pragmatisch als we zijn, oude gebouwen liever op. Als vastgoed geen geld meer opbrengt, heeft het geen bestaansrecht. Leegstand vinden we lastig, verval staat voor falen.

Schubert presenteert het toeslaan van de natuur als kans: een traag alternatief voor de sloophamer. Door de economische crisis, bevolkingskrimp in landelijke gebieden, maar ook als gevolg van verzakkingen door de aardbevingen in Groningen, staan talloze gebouwen leeg. Er is geen geld om ze af te breken, herbestemmen is nagenoeg kansloos. 'Ruïneren' is een betaalbare oplossing, waarmee tegelijk ruimte ontstaat voor de ontwikkeling van natuur en groene verblijfsruimten voor de stadsmens.

Regisseren en ontwerpen

Niets meer aan die gebouwen doen, lekker makkelijk, zou je denken. Maar een magistrale bouwval ontstaat niet vanzelf. Moderne materialen als staal en kunststof zijn minder ontvankelijk voor mossen dan een klassieke baksteen. Je moet wel degelijk iets ontwerpen.

De landschapsarchitect onderzocht de getoonde projecten en legt in toegankelijk geschreven teksten uit hoe je met beperkte ingrepen (glas verwijderen, gaten in beton boren) warmte, vocht en vorst binnenlaat en zo de ruïnevorming kunt 'regisseren'.

De waarde van deze expositie schuilt in de wijze waarop de rol van tijd en geld in de architectuur worden bevraagd. Voor architecten draait het doorgaans om het moment van oplevering: een stralend nieuw gebouw op een strak getrimd gazon. Alles wat dat perfecte beeld verstoort, wordt als ongewenst bestempeld. Schubert laat zien dat wanneer je de tand des tijds toelaat, iets geweldigs kan ontstaan, al is het eindbeeld onbepaald.

Een verdienmodel kent deze strategie niet. Een ruïne heeft wel belevingswaarde, maar geen vastgoedwaarde en uiteindelijk blijft er niets van over. Je zou Schubert gebrek aan realiteitszin kunnen verwijten, maar deze expositie bewerkstelligt het omgekeerde: hij doet je twijfelen aan het huidige rendementsdenken.

Onvoltooid museum als groen monument

Het overwoekerde Scheringamuseum vormde een inspiratiebron voor Hannah Schubert.

De tentoonstelling Tweede natuur is het vervolg op Schuberts gelijknamige afstudeerproject, waarin zij voorstelt een 'groen monument' van het Scheringamuseum te maken. Het idee voor een hybride ruimte, tussen gebouw en landschap in, had ze al sinds ze als kind het boek Max en de maximonsters las, waarin bomen in Max' kamer beginnen te groeien. Een foto in de krant van het (onvoltooide) Scheringamuseum in Opmeer, waar de klimop al over het bouwhek woekerde, was een mooie aanleiding om het in een ontwerp uit te werken. Met succes. Met haar project won Schubert de Eindwerkprijs van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, de Masterprijs die het Nationaal Renovatie Platform uitlooft voor aanstormend talent op het gebied van transformatie, en kreeg ze een eervolle vermelding bij de Archiprix (prijs voor het beste afstudeerplan).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden