Dood op de Nijl

Niets is nieuw. De gedachte dat we iets unieks, iets origineels, kunnen creëren is een waanidee. Altijd maken we gebruik van wat we al kennen....

Wineke de Boer

De hele westerse literatuur, van de oude Grieken tot nu, lijkt hij als literaire bagage mee te torsen.

Zijn nieuwste roman speelt zich af in de klassieke oudheid. Psyche gaat over de Romeinse keizer Hadrianus en zijn geliefde, de mooie jongeling Antinoös. Het is de tweede eeuw na Christus. Hadrianus heeft er dertien jaar over gedaan om de verre uithoeken van zijn rijk te bezoeken. Het Romeinse Rijk strekt zich in die tijd uit van Schotland in het noordwesten tot Egypte in het zuidoosten. Een boottocht, stroomopwaarts over de Nijl, staat op het programma als het boek begint.

Gedurende die tocht, die een steeds grimmiger karakter krijgt met Antinoös’ dood als treurig dieptepunt, blijft Hadrianus zich verbazen over de doodscultus in Egypte. Voor de Egyptenaren is de dood is niet meer dan een zachte overgang naar het eeuwige leven. De vereerde zonnegod Osiris is er zelf het beste voorbeeld van: elke avond sterft hij, elke ochtend verrijst hij weer.

Onbegrijpelijk, vindt Hadrianus, die doodsbang is voor zijn eigen dood en elke gelegenheid aangrijpt om zijn toekomst te achterhalen. Hij laat filosofen discussiëren over zijn lotsbestemming, raadpleegt een astrologe en brengt daarna een nacht door in een crypte in een tempel om een voorspellende droom te krijgen. Keer op keer vraagt hij zijn nieuwe Egyptische vriend, de priester Pankrates, om raad.

Die legt zijn dromen uit, raadt hem aan te offeren en vertelt hem rustig steeds opnieuw dat alleen de dood zelf hem onsterfelijk zal maken, net zoals dat geldt voor de zonnegod. Een verdrinkingsdood in de Nijl staat garant voor een eeuwige verering met een aan de verdronkene, als nieuwe god, gewijde tempel.

Claes’ kennis wekt bewondering. Hij citeert epigrammen van Griekse filosofen, laat klassieke disputen plaatsvinden waarin aanhangers van verschillende scholen discussiëren over de schoonheid, refereert veelvuldig aan de godheden uit de Griekse mythologie en vertelt over Egyptische goden die in de vorm van dieren worden vereerd. Onderhoudend zijn de opmerkingen over het christendom, dat later zal uitgroeien tot de dominante religie in West-Europa en waarvan het centrum in Rome zal komen te liggen. In 130 na Christus ziet Hadrianus de aanhangers van een geloof met een mens als enige god echter nog als een stelletje gevaarlijke krankzinnigen.

De opvolgingskwesties en vooral het gekonkel waarmee die gepaard gingen, zijn niet meteen te volgen voor wie de geschiedenis van het Romeinse Rijk niet paraat heeft.

Psyche is eerder een fijn geschiedenisboek dan een meeslepend liefdesverhaal. En vooral is het een knap uitgewerkte ideëenroman. Antinoös staat tijdens zijn aardse bestaan dan wel voor schoonheid, maar hoedt zich voor de vergankelijkheid van die schoonheid door zichzelf in de Nijl te verdrinken. Hij is toch vooral de psyche, het onvergankelijke van de mens. Niet voor niets kiest hij als Egyptisch beschermdier voor de vlinder: de klassieke verschijningsvorm van de ziel.

Hadrianus zou wel sterk willen zijn als een arend, maar takelt steeds verder af. Als Antinoös de onsterfelijke ziel is, dan is hij het logge, vergankelijke lichaam. De belezen Claes had dan ook geen geschikter motto kunnen kiezen dan de woorden van Epiktetos: ‘Je bent een zieltje dat een lijk draagt.’

Wineke de Boer

Paul Claes: PsycheDe Bezige Bij299 pagina’seuro 21,50ISBN 90 234 2075 6De Bezige Bij299 pagina’seuro 21,50ISBN 90 234 2075 6

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden