Domweg gelukkig in de themawijk

In de jacht op huizenkopers lijkt de ‘themawijk’ steeds belangrijker te worden. Toscaanse straatjes in Houten-Zuid, een Noord-Afrikaanse kasba in Rotterdam – bewoners lopen er warm voor....

Wie wil er nu niet genieten van het Italiaanse dolce vita? In Castellum wordt straks ‘het gezellige leven gevierd’ op een plek die is geïnspireerd door kasteelstadjes in Italië en Zuid-Frankrijk. Op de terrasjes op het plein zal het goed toeven zijn, er kan geslenterd worden door smalle straatjes, de poorten bieden uitzicht op water en groen.

Je waant je bijna in Toscane, maar je bent in Houten-Zuid, op grondgebied waar de laatste ‘Italianen’ die er verbleven de Romeinen waren. De website over het nog te bouwen Castellum oogt als een op hol geslagen Bertolli-reclame. Via een plaatje van een Venetiaanse gondelier is het aanbod van ‘grachtwoningen’ bereikbaar. ‘Aan het water genieten van de zon en prosecco’ staat er ten overvloede bij. Op andere webpagina’s vliegen de tomaten, basilicumblaadjes en mozzarella je om de oren.

Castellum is een typisch voorbeeld van een ‘themawijk’, een nieuw stadsdeel of nieuwe buurt die een van tevoren bedachte identiteit heeft. Een thema suggereert een geschiedenis, authenticiteit en een eigen sfeer. In de jacht op kopers lijkt deze vorm van woonmarketing steeds belangrijker te worden.

In het boekje Themawijk, wonen op een verzonnen plek onderzoeken de stadssociologen Sabine Meier en Arnold Reijndorp de opkomst van dit soort stedenbouw. Ze interviewden de bewoners van ‘het Brabantse dorp’ Brandevoort in Helmond, de ‘multiculturele kasba Le Medi in Rotterdam en het ‘dorp rond de kerk’ Noorderhof in Amsterdam. Daarnaast halen ze ontwikkelaars, stedenbouwkundigen, architecten en marketeers aan.

Op zichzelf lijken Meier en Reijndorp wat laat met hun constatering. Brandevoort en Noorderhof stammen immers uit het begin van deze eeuw. Le Medi is een paar jaar geleden opgeleverd. Maar de waarde van het onderzoek ligt in de verbinding die wordt aangebracht tussen stedenbouw en architectuur, en sociologische fenomenen als zich willen onderscheiden en de beleveniseconomie. Wie een huis in een themawijk koopt, construeert daarmee ook een identiteit met behulp van een levensstijl.

In een wijk als Le Medi – inmiddels veelgeprezen om zijn architectuur – is het wonen niet langer een kwestie van een dak boven je hoofd in een hopelijk goed gebouwd huis. Nee, hier gaat het om een prettige, zelfs gelukkige belevenis. De wijk wordt in de warm rood gekleurde folder (duidelijk een voorbeeld voor die van Castellum) omschreven als een oase van rust en veiligheid, ‘een plek waar de bewoners het gevoel hebben dat de zon altijd schijnt’. Dat miste zijn uitwerking niet. ‘Ik ben er gewoon verliefd op geworden’, zegt een van de geïnterviewden. ‘Ik stond er iedere dag mee op, de brochure lag gewoon naast mijn bed. Heel ziek.’

Dat is opmerkelijk, omdat Le Medi midden in de achterstandswijk Bospolder Tussendijken ligt. En hetzelfde geldt voor Brandevoort, een wijk van de in verval geraakte industriestad Helmond, en voor Noorderhof in de Amsterdamse probleemwijk Geuzenveld-Slotermeer. Maar dit zijn de buurten waar koophuizen voor de middenklasse nog betaalbaar zijn. Kopers moeten dan wel het idee hebben niet te behoren tot de lagere klassen om hen heen.

De oplossing die de ontwikkelaars vonden, lag in alle drie gevallen in het bouwen van semi-gesloten bouwblokken, waarbinnen de bewoners een gevoel van gezamenlijkheid ervaren. Het centrum van Brandevoort in Helmond-West heet De Veste, een naam die niet voor niets refereert aan oude vestingstadjes als Heusden en Oirschot. De bouwstijl is oud-Hollands ambachtelijk. Deze neotraditionalistische stijl is de afgelopen jaren steeds populairder geworden.

Helmond had bij aanvang van de bouw een van de meest negatieve imago’s van Brabant. Toch moest er een Vinexwijk komen. Een projectleider vertelt: ‘Toen hebben we tegen elkaar gezegd: het enige wat je kunt doen is het creëren van een nieuwe identiteit.’ Omdat veel inwoners ‘vluchtten’ naar omliggende dorpjes, luidde het antwoord het scheppen van een dorps, burgerlijk en romantisch verleden. Het thema werd dus ‘Brabants dorp’. En dat sloeg aan. ‘Dit is spiksplinternieuw wonen met de nostalgie en uitstraling van toen’, zegt een geïnterviewde. De schoonheid van De Veste voelt aan ‘als een film’.

Opmerkelijk is dat de bewoners van Brandevoort, in hun drang afstand te nemen van de nabijgelegen volkswijken, nauwelijks op straat zitten. Niemand wil geassocieerd worden met bierkratten en tatoeages. Een belangrijke straatactiviteit is de jaarlijkse Dickens Night, maar daarvoor moet iedereen zich dan wel op zijn puikbest kleden.

‘Het is een nostalgische blik op het (Helmondse) verleden, waarin het verleden geësthetiseerd wordt’, schrijven Meier en Reijndorp. ‘Men speelt toneel tegen de achtergrond van de architectuur van De Veste die op haar beurt het verleden uitbeeldt. Zo distantiëren bewoners zich van een volks, armoedig verleden en creëren daarmee tegelijk een nieuwe, burgerlijke identiteit.’

Dat woningbouw in de loop van de tijd tot een icoon wordt, is niet nieuw, maar dat ze met dat doel wordt gebouwd wel, luidt een van de conclusies van Themawijk. ‘Thematisering is een middel bij uitstek om onderscheid symbolisch weer te geven.’ De gezamenlijkheid die wordt geschapen, heeft ook zijn minder leuke trekjes. ‘Het resultaat is een – zowel in ruimtelijke als sociale zin – onaantastbare omgeving die een sterke sociale controle op ‘onaangepast’ gebruik en gedrag legitimeert.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden