Interview Vakgenoten over Sigmund

Dokter Sigmund ligt goed bij vakgenoten. ‘Noem het zelfspot. Dat heb je ook wel nodig als je dagelijks werkt met mensen die zwaar psychisch lijden’

Sigmund is een culthit onder psychiaters en psychologen. Waarom lachen juist zij zo om een strip waarin ze worden afgeschilderd als geldbelust, autoritair en narcistisch?

Peter de Wit. Gefotografeerd op dinsdag 18 december 2018, thuis op zijn werkkamer in Amsterdam. Beeld Daniel Cohen

Dokter Sigmund is alles wat een behandelaar in de geestelijke gezondheidszorg níét moet zijn: egocentrisch, autoritair, seksistisch, kil en zonder een greintje inlevingsvermogen. En toch is de strip geliefd onder psychiaters, psychologen en therapeuten. Ze sturen nieuwjaarskaarten rond met Sigmund-strips, ze illustreren hun boeken met comics van de eenogige shrink en delen afleveringen via de app met collega’s die de Volkskrant niet lezen.

Wat is er leuk aan een psychiater die zijn patiënten maar zeurpieten en aanstellers vindt en ze het liefste de deur uit schopt – en die ondertussen graag aan ze verdient?

‘Sigmund neem het moderne psycho-blabla op de hak. Heerlijk’, zegt de Groningse psycholoog Jeffrey Wijnberg. ‘Hij maakt gehakt van al het psychologisch gezever dat de wereld in wordt geslingerd’, aldus Wijnberg, die hele strips uit zijn hoofd citeert: ‘Dokter, ik ben niet in balans.’ ‘Zal ik even een weegschaal halen?’

Elk jaar laat Wijnberg een nieuwjaarskaart maken met een beeldverhaal van Sigmund. Die van vorig jaar ging zo: ‘Je moet meer tegenwicht geven, schat. Dat heb ik nodig.’ ‘Ja, schat. Ik bedoel: nee schat.’

Wijnberg is provocatief therapeut. Hij biedt patiënten geen ‘warm bad’, maar neemt ze stevig onder handen, in de verwachting dat ze daardoor zullen ervaren dat ze het leven best aankunnen. Wijnberg ziet Sigmund – wellicht niet toevallig – ook als een provocateur. ‘Als een patiënt tegen Sigmund zegt: dokter ik ben ongelukkig, dan zegt Sigmund: mooi zo, ga daar rustig mee door.’

Waarmee niet is gezegd dat Sigmund een bepaalde stroming vertegenwoordigt binnen de psychologie of psychiatrie. ‘Hij is veel algemener dan dat’, zegt Fredrike Bannink, die veel over positieve psychologie en oplossingsgerichte therapie schrijft. Ze waardeert Sigmund, omdat hij zo goed op de hoogte is en de ontwikkelingen in de GGZ op de hak neemt. ‘Ik herinner me een strip waarin de patiënt vraagt: dokter, doet u ook korte, oplossingsgerichte psychotherapie? Waarop Sigmund antwoordt: welnee! Wel veel lange, probleemverhevigende therapie.’ De spijker op zijn kop. Er wordt in therapie vaak te veel gegraven naar wat er allemaal mis is. Een positieve focus is veel effectiever: wat gaat er wel goed in iemands leven? En daarop verder bouwen.’

De lievelingsstrip van psychoanalyticus Simone Logtenberg ziet er heel anders uit. Een meisje ligt op de sofa met betraand gezicht. ‘Vandaag heb ik op school geleerd dat de wereld niet om mij draait, maar om de zon.’ Sigmund zwijgt. Logtenberg: ‘Hier wordt een heel universeel gevoel verwoord. En het doet pijn. Voor de meeste mensen is dat goed te hanteren, maar voor sommigen niet.’ Dat de strips cynisch zijn over het nut van psychotherapie of psychoanalyse, vindt Logtenberg prima. ‘Sigmund verwoordt de scepsis die je overal in de samenleving proeft. Ga maar na: de vorige minister van Volksgezondheid zei zelfs dat je beter met je buurman over je problemen kunt praten dan met een therapeut.’

En hoe is het als je zélf op de hak wordt genomen door Sigmund? Hoogleraar klinische psychologie in de psychiatrie (AMC) Claudi Bockting vertelde op 10 april in deze krant over haar aanpak om te voorkomen dat mensen na een depressie een nieuwe episode krijgen. Sigmund sloeg de volgende dag meteen toe. Cliënt: ‘Dokter, ik ben hersteld van mijn depressie.’ Sigmund: ‘Toch kijkt u niet zo happy.’ Cliënt: ‘Nee, ik heb begrepen dat de kans op terugval 50 procent is.’ Sigmund: ‘Klopt niets van. Bij mij is dat gegarandeerd 100 procent.’

Bockting vond het hilarisch. ‘Noem het zelfspot. Dat heb je ook wel nodig als je dagelijks werkt met mensen die zwaar psychisch lijden.’

Peter de Wit gaat altijd naar het voorjaarscongres van psychiaters om zijn bundels te signeren en te verkopen. En dan blijkt er achter dat nare, autoritaire, geldbeluste mannetje een ‘alleraardigste’ vent te zitten, misschien wel de ‘warmste persoon die ik ken’, zegt Wijnberg, die meteen aan het psychologiseren slaat. ‘Sigmund is zijn alter ego. De mens die hij niet is, maar misschien had willen zijn.’

Blijft de vraag waarom psychiaters, psychologen en therapeuten schik hebben in een strip waarin ze worden afgeschilderd als geldbelust, autoritair, narcistisch en ook nog eens weinig effectief. ‘Ach, wat hebben we te verliezen?’, lacht psychiater Therese van Amelsvoort. ‘We hebben als psychiaters al zo’n slecht imago. Slechter kan het niet worden.’

‘Humor is de wereld op zijn kop, toch?’, zegt psychiater Menno Oosterhoff. ‘Dat maakt het juist leuk.’

Dus Sigmund is niet – op zijn beurt – het alter ego van de behandelaars in de GGZ die er soms ’s nachts van dromen hun cliënten een rotschop te geven? Oosterhoff: ‘Sigmund geeft iedereen een rotschop. Ook heel beste mensen. Nee, daar droom ik helemaal niet van.’

‘Een ideaal startpunt voor een strip? Iets waar iedereen boos om wordt’ - Peter de Wit over 25 jaar Sigmund

Al 25 jaar tekent Peter de Wit (60) dagelijks voor de Volkskrant de strip Sigmund, over de cynische psychiater ‘die patiënten tot zelfmoord drijft’.Waar haalt de tekenaar zijn ideeën voor nieuwe grappen vandaan?

De grote-Sigmund-25-jaar-in-de-Volkskrant-Quiz

Om het 25-jarig jubileum van Sigmund in de Volkskrant extra glans te geven heeft tekenaar Peter de Wit een quiz samengesteld met 25 hersenbrekers om de Sigmund-lezer tot waanzin te drijven. Degene met de meeste juiste antwoorden krijgt – om weer enigszins tot zichzelf te komen – een gesigneerd en ingelijst origineel van een Sigmund-strip en een paracetamol naar keuze. De nummers twee en drie ontvangen een gesigneerd exemplaar van De Sigmund Almanak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.