Doek van Bosch lag gewoon te verstoffen in depot

Jheronimus Bosch

Uit het 'omvangrijkste onderzoek ooit' naar de werken van Jheronimus Bosch, blijken nieuwe 'echte' Boschen, maar ook enkele ontmaskeringen.

Beeld ANP

Wereldwijd zijn er 24 schilderijen en 20 tekeningen die als 'eigenhands' werk van de Middeleeuwse kunstenaar Jheronimus Bosch (circa 1450 - 1516) moeten worden beschouwd. Tot de schilderijen behoort het kleine paneel De verzoeking van de heilige Antonius, dat was opgeslagen in een depot van het Nelson-Atkins Museum of Art in Kansas City, omdat het niet een echt werk van de schilder uit Den Bosch zou zijn.

Bekijk hier het resultaat van de restauratie van andere werken van Bosch.

Dit heeft het Bosch Research en Conservation Project maandag bekendgemaakt. Het BRCP is een team van negen experts uit verschillende disciplines dat sinds 2010 ruim zestig werken van de kunstenaar systematisch heeft onderzocht. Dat is voor een deel gefinancierd door de gemeente Den Bosch. Vanaf 13 januari is een overzichtstentoonstelling van het werk van Jheronimus Bosch te zien in Het Noordbrabants Museum in deze stad.

Volgens Jos Koldeweij, hoogleraar kunstgeschiedenis in Nijmegen en voorzitter van het wetenschappelijke comité van het BRCP, zijn nog niet alle echte Boschen ontdekt. 'Ik denk dat er nog meer zijn. Maar er is geen geld en tijd meer om andere werken te onderzoeken.' Koldeweij hoopt op extra financiële steun van fondsen.

De schilderijen en tekeningen zijn door het BRCP allemaal gefotografeerd in extra hoge resolutie, waardoor tot op de miniemste details kan worden ingezoomd. Dankzij nieuwe software, ontwikkeld door de bij het Rijksmuseum werkzame Amerikaan Robert Erdmann, is het mogelijk om razendsnel vergelijkingen te maken tussen deze foto's onderling én tussen foto's en opnamen die gemaakt zijn met andere toestellen, zoals een röntgenapparaat. Ook is er een database aangelegd met zaken die Bosch veel heeft afgebeeld, waardoor in een oogopslag kan worden bekeken of die op dezelfde manier zijn geschilderd of getekend.

Bosch in Kansas City

Een amateur-onderzoeker had de BRCP-experts getipt dat het paneeltje in het Nelson-Atkins Museum of Art in Kansas City wel eens een echte Bosch zou kunnen zijn. Het werk is een uitgezaagd fragment van een groter paneel en werd maandag na afloop van de persconferentie in Het Noordbrabants Museum getoond. Het zal daar ook te zien zijn tijdens de grote Bosch-tentoonstelling.

De werkwijze van het BRCP heeft bij de tekeningen geleid tot een forse toename van het aantal echte Boschen. In het laatste gezaghebbende werk werden elf tekeningen als van de hand van de kunstenaar beschouwd. Nu zijn dat er twintig. 'Veel tekeningen in dat eerdere werk zijn toegeschreven aan een geniale leerling van de meester', zegt Koldeweij. 'Wij oordelen dat het werk van Bosch zelf is; de overeenkomsten zijn veel groter dan de verschillen.' In oktober was al uitgelekt dat de tekening Hellelandschap, in het bezit van een Vlaamse verzamelaar, een Bosch is.

Ten aanzien van de schilderijen bestond al meer duidelijkheid over de echtheid, dankzij het dendrochronologisch onderzoek dat in het verleden is uitgevoerd. Daarbij is het vermoedelijke jaartal vastgesteld van het hout waarop de schildering is gezet. Als dat na het sterfjaar van Jheronimus Bosch is, kan het paneel niet van zijn hand zijn.

Een kleine twintig schilderijen zijn door het BRCP toegeschreven aan de werkplaats van Bosch of aan navolgers van de kunstenaar. Daar zitten enkele grote werken bij. Zo is De kruisdraging van Christus in het Museum voor Schone Kunst Gent volgens het onderzoeksteam door een navolger gemaakt. Het museum in België maakte gisteren bekend niet te willen reageren tot 17 februari, wanneer het een discussie over dit werk heeft georganiseerd tussen Koldeweij en andere wetenschappers.

Het Prado in Madrid

Volgens het BRCP kunnen drie werken in Museum Prado in Madrid ook niet als echte Boschen worden beschouwd: De verzoeking van de heilige Antonius, De keisnijding en De zeven hoofdzonden en de vier laatste dingen. Deze panelen staat nu op de website van de Spaanse kunstinstelling wel als echte werken van 'El Bosco' aangeduid. Het Prado heeft eerder zijn irritatie geuit over de afschrijvingen, die voor een deel al waren uitgelekt dankzij een documentaire die over het BRCP-onderzoek is gemaakt. Ten aanzien van alle drie de werken waren in het verleden al twijfels uitgesproken over het auteurschap van Bosch.

Het Prado is het enige museum dat niet volledig aan het BRCP-onderzoek heeft meegewerkt. Drie werken mochten worden onderzocht door het Nederlandse team, maar drie andere niet - waaronder het beroemde De tuin der lusten, dat door het BRCP als een echte Bosch wordt beschouwd. Koldeweij zegt niet te weten waarom het Nationale Museum in Madrid tot verschillende beslissingen is gekomen. 'Het is ondoorgrondelijk. Er is ons niks hierover medegedeeld.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.