Interview Klaartje Quirijns

Documentairemaker Klaartje Quirijns ondervraagt in haar nieuwe film haar eigen ouders, over de dood van haar zusje

Klaartje Quirijns (rechts) met haar dochters Beeld Anton Corbijn

In Your Mum and Dad richt Quirijns de camera op haar eigen ouders, die altijd hebben gezwegen over de verdrinkingsdood van haar zus. ‘Mijn moeder had nog nooit het verhaal van mijn vader gehoord.’

In de documentaire die Klaartje Quirijns in 2012 presenteerde over de wereldwijd vermaarde, Nederlandse fotograaf en filmmaker Anton Corbijn zit een scène die veel, zo niet alles zegt over haar werk. Ze heeft Corbijn – schichtig, gesloten, geheel en al in beslag genomen door de eindeloze beslommeringen van zijn beroep – verleid tot een boswandeling. Zijn vakmanschap kent ze nu wel; nu zijn ziel. Hij zegt dat hij als kunstenaar geslaagd mag zijn, maar of hij dit ook is als mens, betwijfelt hij. Het is haar thematiek: altijd op zoek naar rafelranden van een leven dat in dienst staat van een missie. Of op de vlucht is.

Zo was het ook in The Dictator Hunter uit 2007, over een advocaat die bezeten probeert een voormalige Afrikaanse dictator veroordeeld te krijgen. Ze registreert de jacht en probeert intussen de vinger te leggen op de kwetsbaarheid van haar hoofdpersoon. In het geval van Corbijn heeft ze het gekwalificeerd als ‘de oorlog, de oorlog in zijn hoofd’. Tijdens de boswandeling laat hij zich ontvallen dat hij het moeilijk vindt contact te maken. Als ze aandringt op toelichting, valt hij stil. ‘Laten we maar naar binnen gaan’, besluit hij. Noem het een sof, maar wel van een schitterende soort.

Wat gebeurt er als een documentairemaker die gebiologeerd is door kwetsbaarheid de camera op zichzelf richt en op haar eigen familie? Zaterdag gaat Your Mum and Dad in première op het Nederlands Filmfestival in Utrecht. Het is een documentaire die in het teken staat van de verdrinkingsdood van Klaartje Quirijns’ zusje. Het legde een doem op het gezin, op alles wat daarna kwam. Het verzwijgen was het voornaamste. Dat ze een ouder zusje had gehad, ontdekte Quirijns pas op haar 8ste en toen nog maar bij toeval.

Quirijns: ‘Wellicht doordat ik zelf met een geheim ben grootgebracht, heb een ik obsessie voor de geheimen van anderen. Ik moet die ontrafelen. Ik wil daar naar binnen gaan waar mensen niet willen praten.’

Quirijns (1967) ondernam met haar nieuwe film het waagstuk het eigen familiealbum te openen. Leidraad in Your Mum and Dad zijn de beginregels van een beroemd gedicht – This Be The Verse - van de Britse dichter Philip Larkin (1922-1985): ‘They fuck you up, your mum and dad/They may not mean to, but they do.’ Ze verkloten je bestaan, je ma en pa/ze mogen er niet op uit zijn, het gebeurt intussen wel.

Hoe je ouders hun angsten, hun tekortkomingen, hun neuroses doorgeven aan jou, hun kind – daar gaat het over. En over hoe jij op jouw beurt jouw kinderen weer opzadelt met jouw verborgen woede, verboden verlangens, onverwerkt verleden. ‘Man hands on misery to man’, schrijft Larkin; de mens vererft zijn narigheid.

Quirijns: ‘Als ik het gedicht van Larkin aan mijn moeder voorlees, dwalen haar gedachten af naar haar dominante vader. Als ik het gedicht voor mijzelf lees, zie ik mijn moeder, zie ik mezelf, zie ik mijn dochters. Waarom herhalen wij patronen en doen wij onze kinderen weer hetzelfde aan? Kunnen wij ons ervan bevrijden?’

Haar ouders zwegen, zij vindt dat altijd alles moet worden moet worden besproken. Ze heeft twee dochters met wie ze als het ware permanent in gesprek is. Op eerlijke momenten realiseert zij zich dat ze door haar fixatie op haar werk weinig geduld heeft met kinderen. In de film houdt haar oudste dochter Roxanne haar voor dat ze zich niet kan verplaatsen in de positie van een ander. Quirijns: ‘Als je een film edit, zie je scènes honderd keer. Ik heb dus honderd keer dat verwijt van Roxanne gehoord. Het is tot me doorgedrongen. Je moet soms heel geduldig zijn met kinderen en heel goed luisteren. Daar ben ik niet altijd even goed in. Maar wat ik goed vind, is dat er veel gepraat wordt bij ons, waanzinnig veel gepraat.’

De film lijkt een pleidooi voor de ouwe, Freudiaanse psychoanalyse: eindeloos poeren in de prut. Geloof je daarin?

‘Ik ben zelf nooit in psychoanalyse geweest, maar ik geloof echt in praten. Ik denk dat relaties er beter van worden, interessanter. De moeder van een vriend van mij zegt: ‘Ik praat met de sterren, iedere vrijdagavond doe ik dat.’ Dat lijkt me ook heel goed. Ik heb de film niet gemaakt om uitsluitend mijn eigen verhaal te vertellen. Dat vind ik niet interessant genoeg. Ik hoop dat het een spiegel is voor de bezoekers, dat het aanzet om naar boven te halen wat in hun eigen leven in het verborgene is gebleven.’

Haar zusje is onder het ijs verdronken. Haar vader was erbij en heeft zijn kind niet kunnen redden. De ouders hebben er nooit over gesproken, niet over de toedracht, niet over het verdriet. Met het kind begroeven ze het vermogen er met elkaar over te praten

Ze filmt haar moeder en dwingt haar zich uit te spreken over het onbespreekbare, de dood van het kind. Met zachte hand weliswaar, maar misschien juist daarom wel zo dwingend. Spannend is het en riskant. Ze zegt: ‘Ik had de editor met wie ik de film heb geschreven, beloofd: oké, ik ga mijn moeder interviewen, ik ga haar vragen wat er is gebeurd. Ik wilde het niet, ik durfde niet. Maar ik had het toegezegd en daarom moest ik wel.

‘Al mijn films komen voort uit dezelfde vraag: wat speelt zich af onder het misleidende oppervlak? Wat zijn de parallelle werelden die we niet te zien krijgen? Ook in deze film is dat het thema: wat zijn de wonden onder een ogenschijnlijk liefdevol en open gezin? Ik ben geïnteresseerd in schaduwkanten, in dood, verlies, verdriet.’

Klaartje Quirijns met haar twee dochters Beeld Anton Corbijn

Waarom zou een mens afdalen naar zijn donkere krochten? Heeft elke dag al niet genoeg aan zichzelf?

‘Weet je, ik denk dat het afdalen naar die diepere krochten ontzettend belangrijk is, want anders gaan die krochten jou op den duur overnemen. Je moet door een heel moeilijke periode, maar dan kom je er beter uit. Ik geloof dat het uiteindelijk verlicht.

‘De duistere kant van het bestaan zie ik niet als eindpunt. Ik zoek in mijn films altijd naar een glimp van bevrijding, een straal van hoop, naar wat ik een moment van waarheid noem.’

Over hetgeen niet gezegd kan worden kan maar beter worden gezwegen.

‘Nu ja, dat is dus mijn moeder in de film. Ik vraag heel vaak aan haar: wat vind je, vind je het niet fijn dat er iets uit je gekomen is en we het nu delen. Ze zei: ‘Ik kan het niet zeggen of ik het fijn vind. Misschien wel, misschien niet.’ Maar dat zei ze alweer een tijdje geleden.

‘Ik had tegen mijn moeder gezegd: als je wilt dat ik stop met filmen stop ik. Het gaat in tegen mijn natuur, maar het is niet mijn heilige missie dat mensen zich uitspreken. Ik geloof erin, dat wel. Ik geloof dat openheid het leven lichter maakt, op den duur. Toen mijn moeder de film had gezien, zei ze: ik voel me er goed onder.

‘Van mijn vader weet ik het niet. Hij zegt: ik heb het verwerkt. Ik denk niet dat hij het heeft verwerkt.’

Pijnlijke wonden, binnen families gedragen, in stilte – heeft dat niet een eigen schoonheid?

‘Natuurlijk niet, zo’n wond gaat rotten en gaat je achtervolgen. Het is beter erover te praten. Maar ik zie ook de gevaren. Ik heb de wond bij mijn moeder opengemaakt. Ik heb het risico genomen. Ik was er doodzenuwachtig over. Ik denk uiteindelijk dat het goed was. Een paar maanden geleden zat ik in een restaurant met mijn moeder én mijn vader. We hebben gepraat over wat er is gebeurd die dag. Ze hebben twintig minuten erover gepraat. Zonder te huilen.’

Vorige week heeft Quirijns de film voor het eerst aan haar moeder vertoond. Het had wat voeten in de aarde voordat ze instemde met een voorvertoning. Ze wilde niet; ten slotte wilde ze wel. In de film vertelt haar vader op smartelijke wijze hoe het leven van zijn dochter wegglipte onder het ijs. Zijn reddingspoging faalde. Klaartje Quirijns: ‘Mijn moeder heeft dat nooit geweten. Ze had nog nooit het verhaal van mijn vader gehoord. Ze hoorde voor het eerst wat hij die dag had meegemaakt. Ze hadden er nooit over gesproken. ‘Deze kant van hem ken ik niet’, zei ze, ‘hij heeft meer gevoel dan ik heb geweten.’’

Your Mum and Dad, een film van Klaartje Quirijns in samenwerking met Boris Gerrets, zaterdag 28/9 Nederlands Filmfestival in Utrecht, vanaf 3/10 in de filmtheaters. Op 2/10 is in de Filmhallen in Amsterdam een speciale vertoning met na afloop een gesprek tussen Klaartje Quirijns en hoogleraar psychiatrie Damiaan Denys.

Klaartje Quirijns

1967 geboren in Amsterdam

2005 Film The Brooklyn Connection, over de internationale wapenhandel

2007The Dictator Hunter, over een Amerikaanse advocaat inzake mensenrechten

2011Peace vs Justice, over het Internationaal Strafhof

2012Anton Corbijn Inside Out, over het leven van de fotograaf en filmer

2014Speelman, korte speelfilm met Pierre Bokma

Klaartje Quirijns woont met man en twee dochters in Londen sinds 2007. Daarvoor woonde ze acht jaar in New York.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden