Interview Eugene Jarecki

Documentaire The King is een liefdesbrief aan Amerika ‘Een brief waarin ik zeg: ik hou van je, maar je hebt hulp nodig’

Amerika is als een dikke Elvis, constateerde regisseur Eugene Jarecki. In zijn documentaire The King vertelt hij het verhaal van de geflopte Amerikaanse droom aan de hand van dat van de zanger.

filmbeeld The King Beeld eenmalig K2 - filmbeeld

In Eugene Jarecki’s sprankelende documentaire The King vormen de opkomst en ondergang van Elvis Presley een wonderlijk overtuigende metafoor voor de recente geschiedenis van de Verenigde Staten. Jarecki maakte de afgelopen jaren naam als kritische geest in de Amerikaanse documentairewereld. Zo onleedde hij met het fileermes onder meer het Amerikaanse militaire apparaat(Why We Fight, 2005) en het antidrugsbeleid (The House I Live In, 2012). The King gaat het over het beeld van de Amerikaanse droom dat de politici en reclamemakers van zijn land sinds de Tweede Wereldoorlog hebben gecreëerd. De opzet van de film is speels: Jarecki’s productieteam tikte op een veiling Elvis’ Rolls-Royce Phantom V op de kop en maakte daarmee een roadtrip langs de belangrijkste locaties in Elvis’ leven. Het resultaat is als een dreun: zelden oogde de ziel van een land zo gebroken.

Jarecki, afwisselend woonachtig in New York en Berlijn, is op een warme augustusavond bij een voorvertoning van The King in Londen als de Volkskrant hem opzoekt, in een knusse en rumoerige kunstgalerie onder de rook van Buckingham Palace. Terwijl de film draait – Jarecki zal na afloop vragen van het publiek beantwoorden – eet de ­regisseur met zijn handen een salade. Jarecki spreekt ­tijdens het hele interview in zinnen die gevoelsmatig allemaal eindigen op een uitroepteken, energiek en gearticuleerd. Of de verslaggever wellicht de eerste, vroege versie van The King in Cannes heeft gezien, anderhalf jaar geleden? Nee? Mooi! Hij heeft ’m aangepast, sindsdien. Hij voltooide de eerste versie van The King in de maanden na de verkiezing van Donald Trump, maar de nieuwe president had zijn film te veel overgenomen, vond hij bij nader inzien.

Jarecki: ‘Bij die eerste vertoning, in 2017, was iedereen nog in de war door de uitslag van de verkiezingen. Niemand wist wat dit ging betekenen voor het land. Ik wist niet meer zeker of ik nou de film had gemaakt die ik had willen maken. Het slot was nu plots zeer fatalistisch. Ik merkte het aan de vragen die ik na afloop kreeg: mensen dachten echt dat ik een tragedie had gemaakt. Als de metafoor van de film zou kloppen, dat de opkomst en ondergang van Elvis parallel loopt aan de opkomst en ondergang van de Verenigde Staten, dan verkeerde je na afloop van de film in de veronderstelling dat Amerika zojuist, net als Elvis, op het toilet was gestorven.’

Maar zijn film was nooit bedoeld als de autopsie van een droom, zegt Jarecki. ‘Ik werkte juist aan een liefdesbrief aan Amerika: een land dat, net als haar favoriete zoon, nodig in therapie moet. Een brief waarin ik zeg: ik hou van je, maar je hebt hulp nodig.’

Eugene Jarecki Beeld Getty Images

Dus ging de schaar in zijn film. Die bleef kwaad, maar werd ook hoopvoller. ‘Ik noem mezelf een apocalyptische optimist. Op de een of andere manier ben ik het meest optimistisch als de situatie volkomen shitty is. Ik ben ervan overtuigd dat mensen wakker worden als ze het beest in zijn bek kijken.’

Hoe is uw kijk op Amerika veranderd, vergeleken met een jaar geleden?

‘Een jaar geleden was ik echt wanhopig. Inmiddels zie ik hoe dit roofzuchtige monster in het Witte Huis de opkomst van de belangrijkste sociale bewegingen van mijn leven heeft aangewakkerd: #MeToo, Time’s Up, de studenten van de Parkland High School die tegen de NRA (organisatie die zich inzet voor het recht op ­wapenbezit, red.) in opstand kwamen, de groei van Black Lives Matter, de lerarenstakingen door het hele land… In de metafoor van de film: als de Verenigde Staten een jaar geleden voor dood op het toilet lagen, dan lijken we inmiddels wakker te worden.’

Hoe ontdekte u het verband tussen het leven van Elvis en de recente geschiedenis van Amerika?

‘Toen ik in 2012 door Amerika trok met mijn drugsfilm, The House I Live In, ontdekte ik hoe ontzettend veel mensen teleurgesteld zijn in hun leven. In Amerika krijg je vanaf je geboorte een soort toverdrankje te drinken waardoor je moet geloven in het idee van de Amerikaanse identiteit; het land van de mooie auto’s uit het Detroit van de jaren vijftig, de idylle van wonen in een buitenwijk, en dat dat leven voor iedereen bereikbaar is, als je je best maar doet. Zelfs de meest kritische mensen zijn in die shit gaan geloven, al is het onbewust. Het ís ook een ongelooflijk sterk verhaal, maar wie gelooft het nu nog steeds? 

‘Op een avond stond ik ergens in Amerika voor een zaaltje over mijn drugsfilm te praten en spontaan zei ik: het is alsof we allemaal ontwaken en ontdekken dat we de dikke Elvis zijn geworden. De Elvis aan het eind van zijn leven, verblind geraakt door geld, macht en roem. Die gedachte sloeg aan: Elvis is iemand waar ontzettend veel Amerikanen van houden. Als we bereid zijn om van iemands fouten te leren, dan zijn het Elvis’ fouten.’

Jarecki reserveert in The King een belangrijke rol voor Chuck D., van hipgopgroep Public Enemy, die Elvis aanviel in Fight the Power :‘Elvis was a hero to most / But he never meant shit to me you see / Straight up racist that sucker was / Simple and plain / Motherfuck him and John Wayne.’ In de film legt het eloquente hiphopicoon zorgvuldig uit waarom Elvis’ houding een deel van de Amerikaanse bevolking pijn deed. ‘Chuck vindt het prima dat Elvis zwarte muziek speelde, thumbs up, dat zag hij als compliment’, zegt Jarecki. 

filmbeeld The King Beeld eenmalig K2 - filmbeeld

‘Het probleem is dat de muziekindustrie waarin Elvis werkte, vervolgens vette winst op die muziek maakte, terwijl Elvis niet meer leek om te kijken naar de zwarte gemeenschap die hem zo had geïnspireerd, juist toen hij zijn populariteit kon aanwenden om zich uit te spreken voor de burgerrechtenbewegingen. Maar Chuck zegt ook dat Elvis weinig te verwijten valt: Elvis had geen rolmodel. Hij moest zijn publieke rol in zijn eentje uitvinden. Het is niet zo makkelijk om te zeggen: dit en dat had je moeten doen. Oordeel erop los, zegt Chuck, maar vergeet niet ook bij jezelf na te gaan wat jíj doet om de wereld beter te maken.’

Is Elvis in elk opzicht de perfecte spiegel van uw land?

‘Hij komt het dichtst in de buurt. Ik heb Marilyn Monroe en Michael Jackson overwogen, maar zij symboliseren slechts een deel van het Amerikaanse verhaal. Het levensverhaal van Elvis gaat over zijn dienst in het leger, over acteren in B-films en de verlokkingen van Hollywood, de muziekwereld, culturele toe-eigening, de Amerikaanse obsessie met auto’s. Waar je ook kijkt: het casinokapitalisme in Las Vegas, drugsverslaving, een spirituele zoektocht in de jaren zeventig, bakkebaarden – er is níéts in zijn leven dat niet raakt aan de opbouw en afbraak van de moderne Amerikaanse mythe.

‘Voor ik aan de film begon, had ik minder parallellen in gedachten, maar de gelijkenissen zijn on-ge-loof-lijk. Elvis begon zijn leven in het zuiden, net als Amerika. Vervolgens trok hij, net als de Amerikaanse burgers, op naar middelgrote steden: Memphis. Dan naar Nashville, waar het kapitalisme al meer grip krijgt op onze manier van leven. New York: waar zijn populariteit echt explodeert. Hollywood: naar Los Angeles, ook wel The City of Lost Angels, waar hij zelf in een verdwaalde engel verandert. Ten slotte Las Vegas, waar alle beroemdheden eindigen als ze hun ziel hebben verkocht.’

Filmbeeld Beeld eenmalig K2 - filmbeeld

Wat paste niet in de metafoor?

‘Elvis stierf in zijn Graceland Mansion, in Memphis. Als mijn metafoor perfect was, zou hij in Las Vegas zijn gestorven. Maar eigenlijk schuilt ook daarin fraaie poëzie: Elvis stierf niet in Vegas omdat hij wíst dat hij niet in Vegas moest zijn. Elvis wist beter, hij wist dat zijn films shit waren, dat hij eigenlijk terug moest naar zwarte muziek. Het was onvermogen. Maar het maakte hem ook menselijk. Dat is precies de reden waarom zovelen van hem houden.’

Voorbereiding is geluk

‘I try every fucking thing I can think of’, zegt documentairemaker Eugene Jarecki, gevraagd naar zijn ogenschijnlijk intuïtieve werkmethode. Jarecki: ‘Geluk is met degenen die voorbereid zijn, zei Louis Pasteur. Als je je voorbereidt, weet je hoe je toeval en geluk een plek kunt geven, hoe ze je manier van denken beïnvloeden en welke deuren ze openen. Bereid je je minder voor, dan bestaat de kans dat het geluk op je pad onopgemerkt vervliegt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.