Recensie Mijn Rembrandt

Documentaire Mijn Rembrandt laat mooi de hartstocht van kunstverzamelaars zien, maar roept ook vragen op

Rijksmuseum-directeur Taco Dibbits (links) en de hertog van Buccleuch en Queensberry kijken naar Rembrandts Lezende oude vrouw in Mijn Rembrandt. Beeld Filmbeeld

De nieuwe documentaire van Oeke Hoogendijk gaat zondag in première op het Idfa.

Er zijn maar weinigen die het hem kunnen nazeggen: dat een Rembrandt van Rijn naar de bovenverdieping van zijn kasteel is verhuisd omdat op de begane grond een Leonardo da Vinci is gegapt. Voor deze ‘vreselijke diefstal’ hingen de twee schilderijen naast elkaar, vertelt de hertog van Buccleuch en Queensberry – een van de grootste grondbezitters in Schotland alsmede eigenaar van een kasteel, drie kasten van landhuizen en een kapitale kunstcollectie.

Zijn ‘geschokte’ vader had na de ontvreemding van de Da Vinci in 2003 (het schilderij kwam vier jaar later gelukkig weer boven water) het eveneens waardevolle doek van Rembrandt, Lezende oude vrouw, hoog aan de muur laten hangen op de eerste etage van Drumlanrig Castle. Maar die plek bevalt de zoon niet. Hij wil het werk in een intiemere setting hebben en heeft voor advies de huidige directeur van het Rijksmuseum in Amsterdam op zijn kasteel uitgenodigd, Taco Dibbits.

Te zien is hoe Lezende oude vrouw van de muur wordt gehaald, uit de lijst wordt verwijderd en door Dibbits naar een andere ruimte wordt gedragen. Je bidt dat hij niet struikelt; het doek is niet alleen een fortuin waard, het is door de Rijksdirecteur ook bestempeld als een van de drie Rembrandts die Nederland nog zou moeten verwerven.

Zie daar het heerlijke begin van alweer een nieuwe documentaire van regisseur Oeke Hoogendijk. Na haar onlangs op tv vertoonde Marten en Oopjen - Portret van een huwelijk en de prijswinnende productie Het Nieuwe Rijksmuseum gaat zondag tijdens het documentairefestival IDFA Mijn Rembrandt in première. 

Hoogendijks nieuwste creatie gaat over de liefde voor Rembrandts bij hun eigenaren. Volgens de hertog van Buccleuch en Queensberry voelt hij al bijna zestig jaar dat Lezende oude vrouw de ‘meest krachtige aanwezigheid in dit huis is’. Thomas S. Kaplan wordt ook ondervraagd, de Amerikaan die in 2007 zijn bedrijven van de hand deed, naar eigen zeggen nooit een ‘vulgaire materialist’ wilde worden en daarna met zijn vrouw elke week een schilderij kocht, vijf jaar lang. Zij vergaarden tien Rembrandts.

Een daarvan, een portret van een vrouw, heeft Kaplan een zoen op de lippen gegeven, bekent hij. ‘Ik heb nog nooit in mijn leven een schilderij gekust. Het onthulde iets over mijzelf dat ik niet eens wist: dat de daad van verzamelen zo aantrekkelijk kan zijn. Het is echt bedwelmend.’

Verwikkelingen

Mijn Rembrandt belicht ook verwikkelingen rond andere Rembrandts: de ruzie tussen Frankrijk en Nederland over de huwelijksportretten Marten Soolmans en Oopjen Coppit (al onderwerp van Hoogendijks documentaire van twee maanden geleden) en de mogelijke ontdekking van twee nieuwe werken van de schilder door kunsthandelaar Jan Six.

Het nieuws over de vondst van Laat de kinderen tot mij komen en Portret van een jonge man wordt overschaduwd als het vermoeden rijst dat Six bij de bemachtiging van het tweede schilderij een collega van hem, Sander Bijl, heeft bedrogen. Six heeft het schilderij door een investeerder laten kopen op een veiling voor een iets hogere prijs dan het maximumbedrag dat hij samen met Bijl had afgesproken te zullen bieden, zo luidt diens beschuldiging. Bijl dacht voor de veiling ook dat het werk door Rembrandt kon zijn gemaakt. Hij had Six benaderd voor een gezamenlijke aankoop nadat de Rembrandt-expert Ernst van de Wetering had verklapt dat zijn collega ook geïnteresseerd was in het schilderij.

De documentaire toont de euforie bij Six na de geslaagde aankopen van de twee werken, maar ook de wanhoop als de aantijging van bedrog openbaar is geworden. Dat de zwaar overschilderde Laat de kinderen tot mij komen een echte Rembrandt is, en dus een knappe ontdekking, wordt door weinigen betwist. Bij Portret van een jonge man ligt dat anders.

Het doek wordt door Six met een boek en een publiciteitscampagne aan de man gebracht als een echte Rembrandt. Maar de documentaire onthult dat deskundigen van het Rijksmuseum bepaald niet overtuigd zijn van die toeschrijving. Ernst van de Wetering oordeelt ook uitgesproken negatief als hij Portret van een jonge man krijgt te zien.

Later verandert de expert van mening. In het boek van Six schrijft hij dat het werk een ‘zeer waardevolle toevoeging van Rembrandts geschilderde oeuvre’ is. Maar als hij de vriendschap met Six opzegt, mede omdat die het schilderij weigert te delen met Bijl, sneert hij publiekelijk dat dit slechts 100.000 euro waard is – een stuk minder dan de aankoopprijs en een fooi vergeleken bij andere Rembrandts.

Vragen

Het is een kwaliteit van Hoogendijk dat zij steeds met een camera achter de schermen weet te zijn bij actuele ontwikkelingen, maar die zitten haar documentaire ook in de weg; Mijn Rembrandt hinkt op twee gedachten. De mooie bespiegelingen over het bezit van een Rembrandt worden afgewisseld met de ingewikkelde wendingen rond de aankopen van de huwelijksportretten en de twee ontdekkingen van Six, die nogal beknopt worden weergegeven – Sander Bijl komt niet aan het woord.

De documentaire roept ook vragen op: gesuggereerd wordt dat Eijk en Rose-Marie de Mol van Otterloo, die geregeld in beeld komen, eigenaar zijn geworden van Laat de kinderen tot mij komen. Dit in Amerika wonende echtpaar van Nederlandse en Vlaamse afkomst heeft veel werk verzameld uit de Gouden Eeuw, dat zij vorig jaar schonken aan een museum in Boston. Bij navraag door de Volkskrant ontkennen zij het schilderij te hebben gekocht. Zij worden in Mijn Rembrandt niet geïnterviewd over Portret van Aeltje Uylenburgh, de Rembrandt die zij tot hun schenking bezaten. Zijn zij alleen in de documentaire opgenomen om commentaar te geven op het in hun ogen afkeurenswaardige gedrag van Six, die zij goed kennen?

Ook een beeld aan het einde van de documentaire schept verwarring. De hertog van Buccleuch en Queensberry staat in een kamer van zijn kasteel met een pook te prikken in een haardvuur. Daarboven blijkt nu Lezende oude vrouw te hangen. Het is een prachtige scène, passend bij een eigenzinnige kasteelheer. Maar Taco Dibbits zal hem de plek boven de rokende en brandgevaarlijke haard toch niet hebben aangeraden?

Mijn Rembrandt gaat zondag om 20.30 uur in première in Theater Carré tijdens Idfa. Daarna is de film nog vier keer te zien tijdens het documentairefestival. In maart is de film in de bioscoop te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden