Documentaire De Claim: oordeel niet te snel

Documentairemaker Ditteke Mensink biedt een genuanceerde blik achter de schermen van de Restitutiecommissie, die adviseert over claims op nazi-roofkunst.

Op de achtergrond twee portretten van schilder Ferdinand Bol, die van de Joodse familie Hamburger waren.

In de eerste minuten van De Claim, de nieuwe film van documentairemaker Ditteke Mensink, zit een archiefbeeld waarin Hermann Göring nog net niet handenwrijvend bij kunsthandel Goudstikker in Amsterdam een aantal schilderijen staat te bekijken. De scène is een goede stomp in je maag: de meer dan duizend kunstwerken omvattende collectie Goudstikker, tijdens de bezetting in handen gevallen van de Duitsers, staat symbool voor de ongekende hoeveelheid kunst die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi's werd geroofd van Joodse families.

Hij staat ook symbool voor de strijd van duizenden Joodse nazaten om die kunst na de oorlog weer terug te krijgen. Sinds 2004 kunnen ze daar in Nederland voor terecht bij de Restitutiecommissie, die onderzoekt of een claim terecht is.

De Claim
Vanavond, NPO 2
20.25 uur

Of de NTR ervoor voelde om een aflevering van het programma Andere tijden aan roofkunst te besteden? Met die vraag had deze commissie zich een paar jaar geleden bij de omroep gemeld. Die vond het onderwerp geschikter voor een documentaire over het werk van de commissie zelf en benaderde Ditteke Mensink.

Over roofkunst wist ze niet meer dan de gemiddelde Nederlander, zegt Mensink desgevraagd: 'Ik had gehoord over Goudstikker. Maar dat in Amsterdam tijdens de bezetting er 29 duizend Joodse huizen zijn leeggehaald en dat er nog steeds vierduizend kunstwerken met onduidelijke herkomst in museaal of rijksbezit zijn, wist ik niet. Ik wist ook niet wat de Restitutiecommissie precies deed. Ik ben begonnen met het volgen van de zaak-Hamburger, van de bijna 90-jarige dochter van bankier Gustaaf Hamburger, die tijdens de bezetting vluchtte naar Amerika. Zijn kunstverzameling was in handen gekomen van de Duitsers en alles was na de oorlog teruggekomen bij de familie, op twee portretten van Ferdinand Bol na. Die hingen in een museum in Roosendaal.'

Mensink vond het historisch en juridisch interessant, en schrijnend. 'Maar al filmend, dacht ik: hoe tragisch ook het verhaal van de Hamburgers, het was niet voldoende voor een hele film. Daarbij: De bottomline bij veel andere restitutiezaken is toch dat er mensen zijn weggevoerd en vermoord in de kampen. Hun nazaten moesten niet alleen op zoek naar familiebezittingen, ze hadden een groter trauma te verwerken. Ik ben blij dat ik op een gegeven moment op het spoor kwam van Lion Tokkie. Die bleek al jaren in zijn eentje onderzoek te doen naar een Isaac Israëls die in het huis van zijn vermoorde grootvader hing. Tokkie is een tweedegeneratiekind: zijn ouders hebben altijd gezwegen over de oorlog. Het terugkrijgen van het schilderij betekende voor hem het reconstrueren van zijn familiegeschiedenis. Gedurende het hele proces was voor mij deze vraag steeds belangrijk: werkt restitutie helend?'

Zonder de uitkomst van de zaken prijs te geven: de besloten zittingen van de Restitutiecommissie geven een goed inkijkje in de juridische en morele afwegingen die moeten worden gemaakt. Commissielid Heikelien Verrijn Stuart oordeelt fel over de houding van de gemeente Roosendaal, dat de twee Ferdinand Bols ooit kocht van een oud-NSB'er en nooit vraagtekens zette hoe hij aan die werken is gekomen. 'Er loopt', zegt ze in de film, 'een lijn van 1949 naar nu: van hoe wij toen met Joden en hun verloren bezit omgingen, hoe we mensen die uit de vernietigingskampen durfden te vragen eigendomsbewijzen te overhandigen, terwijl ze niets meer hadden, naar de desinteresse van het museum in Roosendaal nu, dat nog steeds geen onderzoek heeft gedaan naar de herkomst van die twee schilderijen. Terwijl ze al sinds 2004 op een roofkunstlijst staan.'

Ditteke Mensink

Mensink: 'Uit oogpunt van de commissie kun je zeggen: het museum en de gemeente Roosendaal hebben boter op hun hoofd. Als filmmaker zie ik ook een curator die in de tijd dat ze die twee portretten van Bol van de gemeente kreeg, met andere problemen te maken had: in enkele jaren tijd is het museum een paar keer met sluiting bedreigd. Dat ze geen onderzoek heeft gedaan naar de herkomst is misschien onverstandig geweest, dat geeft ze ook volmondig toe, maar voor mij was het ook begrijpelijk.'

Nooit te snel oordelen, lijkt De Claim dan ook te willen zeggen. In een van de mooiste scènes wordt geciteerd uit een brief, gericht aan de naar de geëmigreerde Hamburger. De briefschrijver is een medewerker, door Hamburger beticht van collaboratie wegens het meehelpen aan de gedwongen verkoop van diens eigendommen. 'Gelieve te bedenken', staat in die brief, 'dat zich onder de achtergeblevenen ook personen bevinden die, terwijl zij meehielpen duizenden en duizenden voor u en uw familie te redden, zelf honger leden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden