ACHTERGRONDKUNST OP DE MAAN

Docu The Fallen Astronaut zocht het verhaal uit van een van de eerste kunstwerken op de maan

Een beeldje van Paul Van Hoeydonck belandde op de maan. In plaats van beroemd werd hij erom verguisd. Docu The Fallen Astronaut pluist het verhaal uit.

Het beeldje van Paul van Hoeydonck op de maan.Beeld Nasa

Een kunstenaar kan pech hebben. Een schilderij gaat druipen, keramiek barst in de oven of een tentoonstelling gaat niet door. Maar wat de Belgische kunstenaar Paul Van Hoeydonck (94) meemaakte laat zich niet direct herkennen als pech.

Op 30 juli 1971 landde Apollo 15 op de maan. Commandant David Scott en Jim Irwin verkenden het maanoppervlak terwijl Alfred Worden achterbleef in de commandomodule. Scott liet een kunstwerk van Van Hoeydonck achter op de maan: een aluminium mensfiguurtje. Deze gebeurtenis, die klinkt als een prachtprestatie, de kroon op zijn oeuvre vol ruimtekunst, heeft de kunstenaar ‘kapotgemaakt’. In plaats van wereldberoemd werd hij persona non grata: ‘Ineens bestond ik niet meer.’ Van Hoeydonck vertelt over zijn bizarre lot in de nieuwe documentaire The Fallen Astronaut.

Het werd na 49 jaar hoog tijd dat dit verhaal werd uitgeplozen. Dat heeft de Nederlandse documentairemaker Frank Herrebout geprobeerd: ‘Ik heb me gehouden aan de feiten.’ Er zijn veel verhalen en geruchten over het maankunstwerk. Van Hoeydonck vertelt bijvoorbeeld graag dat de astronauten toestemming hadden gekregen van president Nixon. ‘Ongeloofwaardig’, oordeelt Herrebout, die anekdote kwam dus niet in de film.

Voor alle duidelijkheid: er is écht een kunstwerk op de maan. En de kans bestaat dat u dat niet wist. Herrebout las er vijf jaar geleden toevallig over: ‘Ik heb de kunstenaar onmiddellijk opgezocht en gevraagd: is er al een film over dat beeldje?’ Van Hoeydonck had er aanvankelijk geen zin in: ‘Het heeft alleen maar ellende gebracht.’ De kunstenaar voelt zich miskend. Herrebout wist hem te overtuigen: ‘Dit is een prestatie waarop je trots mag zijn.’ 

Het idee voor het maankunstwerk ontstond eind jaren zestig in de New Yorkse galerie Waddell. Van Hoeydonck had succes in de VS met zijn futuristische space art, kunst over ruimtereizen. Een populair onderwerp, de hele wereld verheugde zich op een succesvolle maanlanding. Zo kwam galeriehouder Louise Deutschman op een idee: zou er een kunstwerk van Van Hoeydonck mee kunnen naar de maan? Nasa wees haar voorstel af. Maar ze gaf niet op.

Na de eerste paar geslaagde maanlandingen, ontdekte Deutschman een smokkelroute naar de maan. Om precies te zijn: zij ontmoette een grafisch vormgever en hij kende een golfer die lesgaf aan astronaut Jim Irwin. En dus verzocht Deutschman de grafisch vormgever om de golfer te vragen om de astronaut te vragen... En voilá. Het kunstwerk moest licht en klein zijn, dan kon het in de personal preference kit mee aan boord. Later ontmoette Van Hoeydonck de drie astronauten van Apollo 15 en het klikte. Het plan ging door. De kunstenaar had een poppetje van aluminium in een plexiglas capsule ontworpen om te laten zien ‘dat de mens naar de sterren reikt’. 

Tijdens de missie zat Van Hoeydonck dagenlang aan de televisie gekluisterd in de hoop een glimp van zijn kunstwerk op te vangen. Volgens de tussenpersoon, de golfleraar, was hun maankunstwerkmissie geslaagd. En inderdaad: op 12 augustus (een week nadat de crew weer op aarde was geland) zag Van Hoeydonck zijn sculptuur in de kranten. 

Maar niet zoals hij het kende, het was onderdeel van een bescheiden monument ter nagedacht aan veertien omgekomen astronauten en kosmonauten (uit de Sovjet-Unie). Geen optimistische mens die naar de sterren reikt, maar een dood poppetje, liggend zonder plexiglas omhulsel. Fallen Astronaut heette het gedenkteken, de kunstenaar werd niet genoemd. Sterker nog, Van Hoeydonck werd verzocht zich stil te houden. Zie hier de pech.

Het werd nog pijnlijker toen Van Hoeydonck een jaar later alsnog in de publiciteit trad. Hij besloot alsnog een editie van 950 beeldjes uit te brengen, zoals van tevoren was afgesproken met zijn galerie, de grafisch vormgever en de golfleraar. Alleen leek het nu alsof zij geld wilden verdienen over de ruggen van gestorven astronauten. De productie werd gestaakt en op aanraden van zijn advocaat verliet Van Hoeydonck de VS: ‘Ik dacht dat ik beroemder zou worden dan Picasso. Integendeel: mensen haatten me.’

Paul Van Hoeydonck bij CBS News.

De Nasa-versie van deze vreemde toestand is dat astronaut Scott Van Hoeydonck had verzocht een beeldje te ontwerpen voor het gedenkteken en dat was afgesproken dat de kunstenaar anoniem bleef. Scott wilde helaas niet meewerken aan de documentaire. Astronaut Alfred Worden komt wel uitgebreid aan het woord. Hij vertelt hoe de astronauten later in opspraak zijn geraakt, omdat ze zonder toestemming vierhonderd enveloppen hadden meegenomen om te verkopen als maansouvenirs. Volgens Worden was Scott het brein achter die actie en wilde de commandant daarom het verhaal over meegesmokkelde kunst niet in de openbaarheid.  

Herrebout: ‘In die tijd hadden astronauten niet meer de sterrenstatus van Neil Armstrong. Het ging slecht met de economie. Dus keek de senaat kritisch naar Nasa: zijn ze geen rare dingen aan het doen?’ En rare dingen deden ze. In de Apollo 14 bijvoorbeeld had (via diezelfde golfleraar) commandant Alan Shepard twee golfballetjes en een uitvouwbare golfclub meegekregen voor een potje maangolf. Daar werd verdacht snel op ingehaakt door golfballetjesfabrikant Spalding. Het leek alsof er werd geschnabbeld op de maan.

Herrebout heeft grote bewondering voor Van Hoeydonck en ook voor het monument: ‘Bovendien, als het beeldje zomaar was achtergelaten dan was er nooit zo’n officiële foto gemaakt. Dan was het gegaan zoals met het Moon Museum van Forrest Myers.’ Het wat van wie? Er schijnt al sinds 1969 een miniplaquette op de maan te zijn met minikunstwerkjes erop. Alleen is dat verhaal nooit door Nasa bevestigd.

Zo bekeken is pechvogel Van Hoeydonck uiteindelijk een mazzelaar. Aan het eind van de documentaire lijkt hij dat door te krijgen: ‘Een stel jongens dat een beeldje op de maan heeft gezet, is dat niet fantastisch?’ 

Apollo 15

Apollo was de negende Apollovlucht met een bemanning en de vierde vlucht die een maanlanding ondernam.  Apollo 15 ging de geschiedenis in als de eerste vlucht waarbij de Lunar Roving Vehicle werd gebruikt. In totaal brachten astronaut David Scott en en James Irwin 18,5 uur door op het maanoppervlak, waarbij ze 77 kilo aan materiaal verzamelden. De missie keerde op 7 augustus 1971 terug op aarde. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden