Interview Lucy Hawking

Dochter Lucy laat Stephen Hawking nog één keer spreken

Vroeger schreven ze al kinderboeken samen, nu heeft Lucy Hawking ( 47 ) het levenswerk van haar vader Stephen afgemaakt. Met het laatste boek van de natuurkundige die zo beroemd werd als een popster, hoopt ze hem een passend eerbetoon te geven.

Lucy Hawking: ‘Stel je voor dat je zo’n briljante geest hebt, dat je zoveel te vertellen hebt, te delen hebt met de wereld, en dat de mogelijkheid voor communicatie zo snel afneemt.’ Beeld Tom van Schelven

Wanneer Lucy Hawking zich voor het eerst realiseerde dat haar vader anders was? Op de basisschool. Een jaar of 6 was ze, toen ze zo’n klassieke tekening moest maken van haar gezin. Lucy tekende haar vader zittend, terwijl de vaders van alle andere kinderen gewoon stonden. ‘Dat was het moment waarop het ineens binnenkwam’, herinnert ze zich. ‘Ik denk dat iemand zelfs nog aan me vroeg: waarom zit jouw vader? Maar dat was wat hij deed. Mijn vader zat.’

Ze werd al snel enorm beschermend. ‘Als we over straat liepen, staarden mensen weleens naar hem. Dat vond ik vreselijk. Ik vond dat zó onbeschoft. Ik probeerde dan terug te staren, ze te laten voelen hoe het is als iemand zo naar je kijkt. Maar ja, ik was 6. Het zal weinig indruk hebben gemaakt.’

Verbonden via stemcomputer

Al die herinneringen... Zeven maanden na de dood van haar vader komen ze terug. Haar vader, de grote natuurkundige. Bestsellerauteur. De man ook met ALS, die het grootste deel van zijn leven sleet in een rolstoel. Bewoner van een lichaam dat zodanig aftakelde dat hij op het eind nog slechts wat gezichtsspiertjes kon bewegen; louter verbonden met de buitenwereld via zijn kenmerkende stemcomputer. Maar ook gewoon haar vader, de man met wie ze op vakantie ging, bij wie ze op bezoek kwam en met wie ze diepe, intense gesprekken voerde. En altijd was er Stephens ontwapenende humor. Letterlijk onbewogen vertelde hij, ‘maar met een schittering in zijn ogen’.

‘Wat zou er met mij gebeuren als ik in een zwart gat val? ‘Dan verander je in spaghetti’, was zijn antwoord.’ Beeld Tom van Schelven

Binnenkort verschijnt zijn laatste werk, De antwoorden op de grote vragen, een boek waarin hij nog eenmaal antwoord geeft op alle vragen die hij bij leven zo vaak kreeg. Na zijn dood rondde Lucy Hawking het, samen met collega’s van haar vader, in razend tempo af.

Nu staat de pers op de stoep en moet ze haar gevoelens weer oprakelen. Ze heeft er als een berg tegenop gezien, geeft ze toe. Maar gelukkig is het niet alleen vervelend. ‘Het geeft ook veel troost om over mijn vader te praten.’

Op uitnodiging van de Nederlandse uitgever treft de Volkskrant Lucy Hawking in Londen. In een onopvallend pand op een minuutje lopen van het hectische Piccadilly Circus wacht ze in het kantoor van haar agent, een gebouw vol krappe gangen en kamers die tot de nok toe gevuld zijn met kleurrijke boeken.

Kosmosavonturen 

Lucy Hawking is bekend met de boekenwereld. Ze studeerde Frans, Russisch en journalistiek voordat ze besloot om schrijver te worden. Met haar vader schreef ze een reeks kinderboeken over George en Annie, kinderen die avonturen beleven in de kosmos. Een idee dat ze kreeg nadat een jongetje op het verjaardagsfeest van haar zoon haar vader had gevraagd: ‘Wat zou er met mij gebeuren als ik in een zwart gat val?’ ‘Dan verander je in spaghetti’, was zijn antwoord. Tot groot genoegen van de aanwezige kinderen, uiteraard.

Heerlijk heeft ze het gevonden, dat samen schrijven. Teksten uitwisselen, brainstormen over plot en personages. Iets om samen te ondernemen. En nu zit ze hier, voor zijn laatste boek. Ze kan nog niet geloven dat hij er niet meer is. ‘Nu de tijd de ruwe kanten van verdriet heeft afgeslepen’, schrijft ze in het nawoord van De antwoorden op de grote vragen, ‘heb ik bedacht dat het verwerken van onze ervaringen eeuwig kan gaan duren.’

Vader en dochter Hawking schrijven samen een boek – hoe gaat dat in zijn werk?

‘Bij de kinderboeken die we samen schreven, richtte mijn vader zich op de wetenschap en ik op de fictie. Maar bij het derde boek ging hij ineens ook de plot schrijven. Dat had hij nooit eerder gedaan.

‘We konden er samen uren over mijmeren. ‘Nee, ik denk niet dat George dat zou doen.’ ‘Ik heb het gevoel dat Annie nu eens aan de beurt is om de hoofdrol te spelen.’ We praatten samen over de personages alsof het echte mensen waren.’

Stephen Hawking en zijn gezin in 1977, met vooraan dochter Lucy, zoon Robert erachter en zijn vrouw rechts bij de barbecue. Beeld Ian Berry / Magnum

Waren jullie het ook weleens oneens?

‘Ik wilde graag een buitenaards wezen hebben in een van de boeken. Aliens zijn spannend, ik wilde dat George en Annie er eentje zouden ontmoeten. Dat leek me zó leuk. Maar mijn vader zei: nee, je mag geen alien.

‘Volgens hem moesten de boeken een afspiegeling zijn van de werkelijkheid. Omdat we nog geen contact hebben gelegd met een buitenaardse beschaving, konden we er niet eentje in het boek hebben. Hij had natuurlijk gelijk – al gaf ik dat niet meteen toe.’

Kon je als kind goed met je vader praten? Op een gegeven moment werd hij vanwege zijn ziekte moeilijker verstaanbaar.

‘Mijn oudere broer en ik begrepen hem altijd, maar ik kreeg langzaam door dat dat voor andere mensen niet gold. Ze vroegen steeds vaker aan ons: wat zegt hij? Ook sprongen we er zelf soms tussen en herhaalden wat hij zei. Een jaar of 9 à 10 waren we toen. Alleen moeilijke natuurkundewoorden moest hij soms nog eens zeggen, omdat we die niet kenden.

‘Ik vond het erg vervelend voor hem. Stel je voor dat je zo’n briljante geest hebt, dat je zoveel te vertellen hebt, te delen hebt met de wereld, en dat de mogelijkheid voor communicatie zo snel afneemt. De frustratie moet enorm geweest zijn.’

Totdat hij die beroemde stemcomputer kreeg?

‘Ja, rond 1985 was dat, toen ik een jaar of 15 was. Het moet een paar maanden geweest zijn na zijn tracheotomie, een medische ingreep waarbij hij zijn stembanden verloor. Dat maakte het gek genoeg veel makkelijker om te communiceren. Ineens sprak hij in verstaanbare volzinnen.’

Als je je vader herinnert, hoor je in je hoofd dan zijn echte stem of die computerstem?

‘Ik geloof niet dat iemand me dat ooit gevraagd heeft... Ik denk dat ik allebei hoor, afhankelijk van aan welke tijd ik terugdenk. Of wacht, misschien is de stem die ik in mijn hoofd hoor wel samengesteld uit beide stemmen.’

Het liep niet altijd soepel binnen je familie. Zo scheidde je vader van je moeder. Kostte het veel moeite om jullie band goed te houden?

‘Het schrijven hielp. Dat was iets dat we echt samen konden doen. Maar ik bracht sowieso veel tijd met mijn vader door. Ik bleef soms slapen, kookte voor hem en mijn zoon wilde altijd graag op bezoek bij zijn opa. Samen met m’n zoon ging ik ook met mijn vader op reis, naar congressen of gewoon op vakantie. Er waren dan altijd enorm veel mensen om hem heen. Dat was weleens lastig, een gek wereldje om in te zitten. Maar ik was blij dat er mensen waren die voor hem konden zorgen.’

Hoe gaat dat, op vakantie met je vader? Ga je dan naar het strand? Het is lastig om Stephen Hawking in alledaagse situaties voor te stellen.

‘Ik herinner me een vakantie naar Californië, toen mijn vader een onderwijsaanstelling had op Caltech. Mijn zoon was een jaar of 11, 12, dus we gingen naar Universal Studios – het pretpark. Dat was geweldig. We deden de bustour, bezochten sets, gingen naar de filmvoorstelling. Alles wat je daar wilt doen. Mijn zoon had die dag een honkbalpetje op en een blauw T-shirt aan en deed de hele dag alsof hij zijn opa’s bewaker was. Eén hand aan de rolstoel, de ander beschermend voor mijn vader.’

Merkte je dan dat je op stap was met een bekend persoon?

‘Ja. Als we ergens binnenkwamen, waren mensen vaak enorm verbaasd. Zo nam hij mijn zoon ooit mee naar Monkey World, in Dorset. Daar hield een man de deur voor mijn vader open en zei: ‘Wow. Toen ik vanmorgen besloot naar Monkey World te gaan, had ik nooit verwacht Stephen Hawking te zien!’ Nogal wiedes, dacht ik. Waarom zou je ook? Dat soort dingen gebeurden veel.

‘Als hij met mijn zoon de stoomtrein nam – iets dat we wel vaker samen deden – zeiden mensen ook: ‘Ik kan het niet geloven, Stephen Hawking op een stoomtrein!’ Alles werd bijzonder wanneer hij het deed. Nadat hij op die stoomtrein was geweest, noemden ze de invalidewagon de Stephen Hawking-wagon. Bij wie gebeurt dat nou?

‘Mijn vader hield van dat soort uitstapjes, maar bijvoorbeeld ook van barbecues, van feestjes. En hij kon enorm genieten van vuurwerk. Hij was bevriend geraakt met een aantal gasten die een vuurwerkbedrijf hadden. Die kwamen vervolgens elke keer op zijn verjaardag, in de achtertuin, een vuurwerkshow geven van professioneel niveau. Heel Cambridge wist dus wanneer mijn vader jarig was.’

Lucy Hawking: ‘Ik had echt het gevoel dat hij elk moment zou kunnen sterven. Maar dat deed hij niet.’ Beeld Tom van Schelven

Wanneer ontdekte je dat je vader beroemd was?

‘Ook op de basisschool. Op het schoolplein zei ik een keer enthousiast tegen iemand: raad eens wie er vandaag op de thee komt bij ons thuis? En ze had het meteen goed. De koningin, zei ze. Ik was stomverbaasd. Jemig, hoe kun je dat nou weten? Ze antwoordde: nou gewoon. Dat soort dingen gebeurt bij jullie thuis.

‘Dat iemand van het koninklijk huis bij mij thuis kwam – misschien was het de Duke of Edinburgh, bedenk ik nu, ik weet het niet meer zeker – was natuurlijk al opmerkelijk. Maar dat mijn klasgenootje daar totáál niet verbaasd over was, dat is me altijd bijgebleven.’

Mensen vragen je vaak naar je vader – ik ook nu. Is het niet vermoeiend dat iedereen je ziet als de dochter van Stephen Hawking?

‘Gelukkig is mijn achternaam zo generiek dat niet iedereen die conclusie direct trekt. Maar ja, ik heb mezelf die vraag ook vaak gesteld. Alleen kan ik hem moeilijk beantwoorden. Ik heb geen controle-experiment gedaan, waarbij ik een heel ander leven heb – al zou ik dat best interessant vinden.

‘Ik ben vooral trots op hem. En, hoewel het een beetje gek klinkt om te zeggen omdat hij mijn vader is: ik voel me ook bevoorrecht. Het is een prachtige positie om in te verkeren. Nu hij er niet meer is, biedt praten over hem ook troost. Ik heb de afgelopen periode veel gesproken met zijn goede vrienden. We lachen en huilen een beetje en reflecteren op wie hij was. Op wat hij gedaan heeft en hoe hij dat deed.’

En nu is er dus zijn laatste boek. Biedt dat ook troost?

‘Ja, al is het ook moeilijk. Het boek is als een gesprek met mijn vader. Intens, diepgravend en humoristisch en boordevol nieuwe inzichten. Dus ja, ik voel een grote treurnis dat dit zijn laatste boek is. Het was tot voor kort nog niet ingedaald, dat hij echt weg is. Tot nu. Dat proces begint net pas een beetje.

‘Het afronden van dit boek heeft me echt opgeslokt. Ik voelde dat we zijn levenswerk moesten vieren. En het biedt hem de kans om in zijn eigen woorden te vertellen wat hij vond van een breed scala aan onderwerpen.

‘Maar nu het boek af is, is er ook een leegte. Wat nu? Dat weet ik nog niet precies.’

Je vader had een ziekte waarbij de meeste patiënten veel eerder sterven. Hoe ging je daarmee om?

‘Het was lastig. Ik had echt het gevoel dat hij elk moment zou kunnen sterven. Maar dat deed hij niet. Dus begon ik langzaam maar zeker te geloven dat hij eeuwig zou doorgaan. Het leek gewoon niet erg geloofwaardig dat hij er opeens niet meer zou zijn.

‘Tegelijk was het doodeng hoe fragiel hij was, zeker toen hij ouder werd. We leefden daardoor continu aan de rand van de afgrond. Elke keer als de telefoon ging, dacht ik: is dit het gevreesde telefoontje? Met dat gevoel heb ik heel lang geleefd.

‘We hebben allemaal gewoon de dingen gedaan die we wilden, maar in je achterhoofd hield je er altijd rekening mee. Wanneer je op vakantie gaat, denk je: als ik snel naar huis moet, wat is dan mijn ontsnappingsroute?

‘Het zorgde er ook voor dat ik zelfs ruzies – en die hadden we, want we lijken enorm op elkaar – direct weer bijlegde. Altijd weer zei ik dat ik van hem hield. Dat was onze gewoonte. Want het kon elk moment afgelopen zijn.’

Ook ‘gewone’ mensen doen dat: zorgen dat je niet boos gaat slapen of kwaad van huis gaat.

‘Ja, want je weet het simpelweg niet. In de tijd dat mijn vader tegen alle verwachtingen in bleef leven, zijn veel mensen die hij kende gestorven. Vaak zonder enige waarschuwing dat hun tijd er bijna op zat. Mijn vader was daarvan altijd enorm onder de indruk. Hij raakte echt van slag als iemand die hij kende onverwacht stierf. Dat zou iedereen natuurlijk hebben, maar voor hem, in zijn situatie... Ik denk dat het extra heftig bij hem binnenkwam.’

Praatte je met hem over het feit dat hij er ineens niet meer zou kunnen zijn?

‘Nee. Dat was te pijnlijk voor hem. Te moeilijk om dat met zijn familie te bespreken. Ik weet overigens zeker dat hij het wel met anderen besprak.’

Kon je wel over je emoties praten met hem?

‘Absoluut. Dat deden we vaak. Ik mis dat enorm. Mijn vader was een echte familieman en heel sociaal. Hij hield van feestjes, wilde graag vrienden over de vloer hebben. Hij wilde op elke mogelijke manier aan het leven deelnemen. Daarom vonden mensen hem ook vaak aardig. Hij was geen geïsoleerd figuur.’

Is dat misschien ook waarom hij het zo lang heeft volgehouden?

‘O, zeker. Hij wilde altijd weten welke spannende dingen er nog aan kwamen. Ik heb zijn artsen veel gesproken en ik weet zeker dat zijn medisch dossier net zo uitzonderlijk is als zijn bijzondere geest. Door zijn doorzettingsvermogen en fysieke moed bleef hij maar herstellen, terwijl zijn artsen twijfelden of iemand daar überhaupt toe in staat zou zijn. Er zat iets in hem, zowel fysiek als mentaal, dat alles tartte.’

Zag je zijn dood uiteindelijk aankomen?

‘Ik wist dat hij afgelopen winter erg ziek was, maar dat was niet zo vreemd. Mensen met neurologische ziekten, zoals mijn vader, hebben het in de winter altijd bijzonder zwaar. Vooral de longen hebben het dan flink te verduren. Hij moest in die periode ook vaker naar het ziekenhuis. Maar ik had ditmaal wel een voorgevoel. Ik ben de laatste drie maanden ook bij hem gaan wonen. Dat zegt wel iets.’

In het nawoord bij het boek beschrijf je de laatste woorden die je vader tegen je zei: dat je een fantastische dochter was en dat je nooit bang moest zijn. Wist hij dat het einde eraan kwam?

(Zachtjes, met vochtige ogen) ‘Ik weet het niet, ik weet het niet. Zoals ik al zei: we probeerden altijd goed te gaan slapen. Die laatste drie maanden zei ik elke avond tegen hem, als ik naar bed ging: ik hou van je, lieve pa. En ik zie je morgenochtend. Dat is de denkwijze van een optimist – maar hij was een optimist. Want altijd bestond die kans op een morgen. Op een nieuwe dag.’

Stephen Hawking en zijn gezin in 1975, met links vooraan dochter Lucy en rechts zoon Robert. Beeld RV

De grote vragen

Bestaat er een God? Wat zit er in een zwart gat? Kunnen we de toekomst voorspellen? Zal kunstmatige intelligentie slimmer worden dan wij? De antwoorden op de grote vragen bundelt vragen die Stephen Hawking keer op keer kreeg voorgelegd. ‘Mijn vader had een enorm archief’, zegt Lucy Hawking. ‘Daarin zit alles dat hij ooit heeft geschreven, alle antwoorden op vragen, elke lezing, elk interview.’

Haar vader begon zelf nog met het boek. Hij koos de vragen, bewerkte zijn teksten waar nodig en was al een flink eind op weg. Na zijn overlijden besloot Lucy Hawking het werk af te maken. Zijn intiemste wetenschappelijke vrienden controleerden de teksten inhoudelijk. Het laatste boek van Stephen Hawking verschijnt wereldwijd op 16 oktober.

Stephen Hawking en dochter Lucy Hawking bij de British Academy Film Awards. Beeld FilmMagic

Wetenschappelijke celebrity

Stephen Hawking verwierf zijn faam vooral dankzij de megabestseller A brief history of time (in Nederland uitgegeven als Het heelal), een inspirerend en toegankelijk boek over wetenschappelijke inzichten in de kosmos. Zijn sporen verdiende hij vooral op het vlak van de theoretische fysica. In dat vakgebied lanceerde hij baanbrekende nieuwe ideeën over onder meer de ware aard van zwarte gaten en de oorsprong van het heelal.

Hawking is een man met een indrukwekkend levensverhaal. Ondanks de slopende ziekte ALS werd hij 76. Zijn verhaal staat symbool voor hoe je ook met beperkingen het hoogste kunt bereiken. In 2014 verscheen – al tijdens zijn leven – een biografische film, The Theory of Everything. Ook was hij te zien in onder meer Star Trek: The Next Generation, The Big Bang Theory en (getekend) in The Simpsons.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.