Dit zijn de frankenmansions en ijsberghuizen van de rich and famous

Frankenmansions heten ze wel, de monsterlijk grote, geschakelde stadspaleizen van de rich and famous op Manhattan. Ook Londen kent de trend. Hoe zit het met Amsterdam?

De Prinsengracht in Amsterdam. Beeld anp

Londen: naar beneden

Waar New Yorkers graag zijwaarts uitbreiden, gaan ze voor een Frankenmansion in Londen liever de diepte in. Graven in de rotsgrond van Manhattan is lastig, maar in de kleiachtige onderlaag van de Britse hoofdstad heel goed mogelijk. Londen heeft zo zijn eigen variant gekregen op de nieuwerwetse stadspaleizen. Van buiten is niet te zien hoeveel woning schuilgaat onder het straatniveau: ziedaar de 'ijsberghuizen'.

De extreme huizenprijzen, de restricties op uitbreiding en schaarste aan bouwgrond maken het uitgraven van megakelders in Londen lonend. Zeker als dat het volume van een woning meer dan verdubbelt. Ze zijn het onderkomen van filmzaaltjes, schietbanen, parkeergarages of zwembaden. Tegenwoordig is de gemeente minder scheutig met het verlenen van vergunningen: soms mag niet meer dan één kelderlaag worden uitgegraven. Buren klagen over bouwoverlast en vrezen voor de stabiliteit van hun eigen huis. Ook bestaan zorgen over obstructie: de ijsberghuizen zouden de ondergrondse waterhuishouding van de stad kunnen blokkeren en ontregelen.


(U kunt inzoomen op deze infographic. Daaronder gaat de tekst verder.)

New York: naar opzij

Dertien jaar geleden kochten Michael Feinstein en zijn vriend hun eerste huis in Lennox Hill op Manhattan in New York, niet ver van Central Park. De zanger - beroemd geworden met opgewarmde klassiekers uit The Great American Songbook - wist zeker dat de stadsvilla uit 1899 met vijf verdiepingen 'meer dan ruim genoeg' was voor hun twee. Maar voor hun soirées, waar oudgedienden als Liza Minnelli en Tony Bennett graag even meezingen aan de vleugel in de muziekkamer, was het wat aan de krappe kant.

Dus toen het even grote buurhuis aan East 63rd Street een jaar later op de markt kwam, trok het koppel dat er meteen bij. De twee panden werden omgebouwd tot één reusachtig herenhuis. Onderling verbonden, maar met behoud van de individuele historische details. Ruim een jaar geleden zette Feinstein het dubbelpand te koop voor 17,9 miljoen dollar (zo'n 17 miljoen euro), om het even later weer schielijk van de markt te halen. Toch te fijn om te verkopen, dat huis met zeven badkamers en acht open haarden.

New York Magazine noemt ze 'Frankenmansions', de nieuwe, monsterlijk grote stadspaleizen van de rich and famous op Manhattan. Zelfs de grootste woonhuizen van New York worden uitgebreid met een buurpand. En soms nog een. Ongeacht de verschillen in architectuur of geschiedenis van de panden.

Niet ver van Feinsteins 'dubbel' kocht popster Madonna in 2009 een 'tripel', in de wijk Upper East Side. Net als veel andere Frankenmansions in New York gaat het om historische panden. Dat de verschillende huizen toch bij elkaar horen wordt verraden door de eenvormigheid van de gordijnen en het lange hek dat ze scheidt van het trottoir. De dubbele opzet maakt paparazzi gek: als fotograaf weet je nooit uit welke van de twee garages Madonna haar woning zal verlaten.

De Russische oligarch Roman Abramovitsj (onder meer bekend als eigenaar van de voetbalclubs Chelsea en CSKA Moskou) sprokkelde vlakbij Central Park ook een drieling bij elkaar. De voorgevels van zijn panden (aangekocht voor in totaal 78 miljoen dollar) verschillen van elkaar en mogen van de gemeente niet worden veranderd. Maar achter die gevels voltrekt zich een totale transformatie.

Vorig jaar wist Abromovich toestemming te krijgen - al was het met enige moeite - voor het omtoveren van de drie achtergevels tot één grote glazen wand. Ook de indeling binnenshuis zal niets meer te maken hebben met de architectonische verscheidenheid van de voorgevels. Met een vloeroppervlakte van 1.700 vierkante meter wordt het een van de grootste woonhuizen van New York.

Een van de laatste Frankenmansion-nieuwtjes kwam vorige zomer op naam van de acteurs Sarah Jessica Parker (Sex and the City) en Matthew Broderick (Ferris Bueller's Day Off) die voor 35 miljoen dollar twee panden en 1.200 vierkante meter woonoppervlak kochten in West Village. In dezelfde historische wijk bouwt ook een aantal bekende zakenmensen aan XL-stadshuizen, onder wie mede-oprichter van Facebook Sean Parker.

(U kunt inzoomen op deze infographic. Daaronder gaat de tekst verder.)

En Amsterdam?

Ook de duurste stad van Nederland, Amsterdam, heeft zijn Frankenmansions. Alleen historisch gezien al, zoals het bijna vijftien meter brede Geelvinck Hinlopen Huis aan de Herengracht uit 1690. De eerste eigenaar zette niet alleen zijn huis neer op een dubbele kavel bouwgrond, hij liet ook nog aan de achtergelegen Keizersgracht een vier verdiepingen hoog koetshuis opmetselen. Door de dubbeldiepe tuin kon hij zo richting zijn 'garage' lopen. Het geheel stond afgelopen zomer nog te koop voor 15 miljoen euro.

Pandjepik zoals in New York is in Amsterdam zeldzamer. Al kocht filantroop Elise Wessels twee panden aan de Keizersgracht (in één daarvan vestigde zij haar particuliere museum voor Japanse prentkunst). Later breidde ze haar eigendom uit met de koetshuizen aan de achterliggende Kerkstraat. Maar voor veel anderen is het bezit van één grachtenpand kennelijk al mooi genoeg.

Wie tegenwoordig echt groot wil wonen in de hoofdstad, doet dat vooral door 'terugrestaureren'. In de jaren zestig en zeventig werden veel grachtenpanden opgekocht door banken en bedrijven. Historische interieurs werden weggeslagen om plaats te maken voor bureaus onder tl-verlichting. Tussenmuren moesten wijken voor de aanleg van kantoortuinen. De gemeente lette vooral op behoud van de gevel, daarachter regeerde de sloophamer.

Spelletjes- en puzzelkoningen Jan Meulendijks en Bart Schuil (bedenkers van onder meer de Wie-kent-Kwis en Tien voor Taal) namen het Staetshuys in de 'Gouden Bocht' van de Herengracht onder handen. Deutsche Bank had het 17de-eeuwse pand grof aangepakt, maar de huidige eigenaren gaven het woonhuis veel van zijn oude luister terug. Tot de huiselijke geneugten (op 1.400 meter vloeroppervlakte) behoren nu huisconcerten en een bridgecompetitie in een daarvoor permanent ingerichte speelzaal.

Een variant op het terugrestaureren is het 'ontsplitsen' van grachtenpanden. Talloos zijn de voorbeelden van voormalige statige woonhuizen die zijn opgesplitst in kleinere woningen - inmiddels hebben ze stuk voor stuk de prijs van een vrijstaande woning buiten de stad. Architect Allard Meine Jansen draait die opdeling terug in een pand aan de Keizersgracht. Opgesplitst in de jaren zeventig, wordt het huis na terugkoop van de losse delen weer een geheel. 'Het past bij de geschiedenis van Amsterdam. Dan weer krimpt men in, om vervolgens weer uit te breiden. Het kan ook prima en historisch verantwoord.'

Het vergroten van je huis door het horizontaal verbinden van appartementen in verschillende gebouwen, zeg maar de Manhattanmethode, is in Amsterdam zeldzaam. Aan de Prinsengracht 463 staat wel een appartement te koop dat zich, als loft, gelijkvloers uitstrekt over drie grachtenpanden. De huizen hebben twee rechte lijstgevels een gedecoreerde halsgevel, maar binnen is met behulp van steunpilaren een moderne witte 'doos' gefabriceerd. Dat levert een woning op van 340 vierkante meter, met zes ramen aan de gracht, in een 'nieuwe' voorgevel van 12 meter breed. Vraagprijs: 4,5 miljoen euro.

Voorlopig lijken de Frankenmansions van New York en de ijsberghuizen van Londen in Amsterdam vooral hun variant te hebben in gerestaureerde grachtenpanden en uitgediepte kelders onder benedenhuizen in stadsdeel Zuid. De tijden zijn voorbij dat de gemeente akkoord ging met grootschalig breekwerk om panden te verbinden, zoals Abramovitsj op Manhattan nog lukte. Niet alleen de gevels worden beschermd, ook de achterliggende muurstructuren vallen tegenwoordig onder de beschermende hand van de monumentenwacht.

Wie was Frankenstein?

De term Frankenmansion verwijst naar de mensreus die werd geschapen door dokter Victor Frankenstein, een personage uit het boek Frankenstein (1818) van de Engelse Mary Shelley. De arts schept uit dood menselijk materiaal een metgezel. Dat onooglijke wezen gaat echter een eenzaam en verdrietig leven tegemoet, dat uitmondt in een aantal moorden.

Het monster dook later op in talloze andere boeken, pastiches en films.

Beroemd is de film Frankenstein (James Whale, 1931) met een glansrol voor acteur Boris Karloff. Een van de jongste spin-offs is Frankenweenie (2012), een Disneyfilm waarin een jonge Victor Frankenstein zijn aangereden hond opnieuw tot leven brengt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden