Dit zijn de beste dramaseries van Nederlandse bodem

Volkskrant heeft eindelijk een top tien samengesteld van de beste dramaseries

Ranglijstjes van beste series gaan meestal over Amerikaanse producties. Maar hoe zit het met televisiedrama van Nederlandse bodem? De Volkskrant zette een jury aan het werk voor een eigen top 10. Met een verrassende winnaar.

A'dam-E.V.A. / Oud Geld / Penoza

Gaat het over de beste dramaserie, dan betreft het meestal Amerikaanse producties. Over de Golden Globes en Emmy's voor Breaking Bad, Game of Thrones, House of Cards en The Sopranos. Of over het gebrek aan prijzen voor The Wire, dat door critici en anderen wordt gezien als het beste drama dat de tv ooit heeft voortgebracht. Of over Twin Peaks, de serie van David Lynch die in 1990 de toon zette voor televisiedrama van cinematografische kwaliteit en waarvan net het bejubelde derde seizoen is afgelopen.

Maar wat zijn de beste dramaseries van eigen bodem? Nederland kent geen handzaam ranglijstje, er is geen algemene consensus onder critici en kenners. Ja, we hebben de populaire series: Baantjer, Goede Tijden Slechte Tijden, Flodder, All Stars en Flikken Maastricht. We hebben de Gouden Kalveren voor televisiedrama, de laatste jaren onder meer gewonnen door Hollands Hoop en Overspel. Wellicht is het cultuurrelativisme of gewoon oer-Hollandse bescheidenheid, maar tot een canon van Nederlandse tv-series is het nooit gekomen.

De grens van 1990

De Volkskrant vindt het tijd orde in die chaos te scheppen. Niet naar onze eigen smaak, maar naar die van een tienkoppig panel van experts - uit de filmindustrie, journalistiek en wetenschap. Omdat er op het Nederlands Film Festival al jaren veel aandacht is voor tv-drama, leek het festival ons de perfecte gelegenheid om voor eens en altijd, of in elk geval voor nu, te bepalen wat de beste tien Nederlandse dramaseries zijn.

Aller tijden? Nee. Het eerste dilemma dat zich opdrong bij het samenstellen van de groslijst was: hoe gaan we deze producties met elkaar vergelijken? Dramaseries uit de jaren zestig, zeventig en tachtig leken niet veel op wat we nu onder het genre verstaan. Het was theater met een camera erop en nauwelijks dynamisch gefilmde verhalen die zich gedurende een seizoen ontvouwen. Ook een probleem: van een paar legendarische series, Ja zuster, nee zuster en De boeken der kleine zielen, is het beeldmateriaal grotendeels verloren gegaan.

De arbitraire grens werd daarom gelegd op 1990, grofweg 25 jaar geleden. Voor de rest waren er geen criteria. Het mochten kinderseries zijn, comedy of historisch drama, gemaakt door de publieke of de commerciële omroep en eventueel van andere aanbieders dan de traditionele tv-zenders. Mits van eigen bodem uiteraard, zoals de twee titels van KPN op de groslijst, Brussel en Toon.

En dan nog blijft het ondoenlijk Weemoedt (RTL/Videoland, 2016) te vergelijken met De Partizanen (KRO, 1994). Het is geen wetenschap. Het is, zoals een jurylid relativerend mailde: 'Onzin, die lijstjes, maar leuke onzin.'

Toch tekende zich al snel iets van overeenstemming af onder de juryleden. Velen noemden dezelfde namen, om dezelfde redenen. Dat Oud Geld en Pleidooi, twee series uit de jaren negentig van het scenaristenduo Maria Goos en Hugo Heinen, ergens in de ranglijst zou eindigen, werd gauw duidelijk.

De jury heeft altijd gelijk

Desalniettemin durven we de winnaar, met alle respect, verrassend te noemen: A'dam - E.V.A. De serie is niet altijd de grootste lieveling geweest bij publiek en critici, maar had een vernieuwende mozaïekstructuur en werd per seizoen beter. De Zaak Menten, op de vierde plek, profiteert mogelijk van een vers veroverde plek ergens in het geheugen, maar wat zou het ook. Het geheel is gevarieerd, met precies zoals gehoopt kinder-, comedy- en dramaseries. Soms gebaseerd op waargebeurde verhalen, soms volledig oorspronkelijk.

Ook in de jaren van herkomst toont de ranglijst een mooie spreiding van 1993 tot nu. Vroege hoogstaande producties als Bij nader inzien (1990) en Op afbetaling (1992) overleefden de shortlist niet. Eén scenarist, Robert Alberdingk Thijm, zegeviert met liefst drie titels. En één naam ontbreekt, wat de Volkskrant betreft heel verrassend, in de lijst: scenarist Frank Ketelaar, wiens series Overspel, Vuurzee en Klem wel op de longlist stonden. Maar hé, de jury heeft altijd gelijk.

Eva van de Wijdeven en Teun Luijkx in A'dam-E.V.A.

De jury

De tienkoppige jury bestaat uit castingdirector Betty Post (Kemna Casting), scenarioschrijver Matthijs Bockting, tv-recensent Walter van der Kooi (De Groene Amsterdammer), oud-tv-recensent en mediaredacteur Hans Beerekamp (NRC), serie- en filmrecensent Bart Koetsenruijter (de Volkskrant), scriptcoach Esther Wouda, NPO-directeur fictieaankoop Hans Schwarz, CoBO-directeur Jeanine Hage, en televisiewetenschappers Joke Hermes (UvA) en Sonja de Leeuw (UU). We hebben geprobeerd uit verschillende disciplines de jury samen te stellen. Er is ook gestreefd naar een onafhankelijke jury, in de wetenschap dat volledige onafhankelijkheid niet bestaat, zeker niet in kleine kringen als de Nederlandse film- en televisiewereld. De juryleden mochten een door de Volkskrant samengestelde groslijst aanvullen met titels en vervolgens ieder een top 5 kiezen uit een shortlist van 20 series.


Top-10 tv-drama

1. A'dam - E.V.A. (VARA, NTR en VPRO, 2011-17)

In de titel schuilt het grote idee achter deze serie. In Amsterdam, waar de echte bewoners nietsvermoedend ook personages worden, speelt een liefdesverhaal tussen Adam de Heer, Eva van Amstel en vele anderen. Die toevallige ontmoetingen zijn de spil van de serie. Divers in elke zin van het woord: klasse, kleur, leeftijd, geslacht, geaardheid. A'dam -E.V.A., schreef de Volkskrant, 'benadrukt, jawel, de verbondenheid tussen de inwoners in al hun verscheidenheid.'

'Het was even wennen', zegt Hans Beerekamp 'een Amsterdams mozaïek met documentaire-elementen en een bijna geïdealiseerd vertrouwen in Amsterdam als magisch centrum van tolerantie en verbeeldingskracht. Maar in het laatste seizoen bewezen regisseur Norbert ter Hall en scenarist Robert Alberdingk Thijm dat ze politiek-sociaal drama als geen ander kunnen verbinden met geloof, hoop en liefde.

Het uitstekende acteerwerk van Eva van de Wijdeven, Teun Luijkx en Rick Paul van Mulligen werd meermaals geprezen. 'Bovendien gaven scenario, regie, camerawerk en montage blijk van grote cinematografische kwaliteit', zegt Bart Koetsenruijter. De serie, een mengeling van comedy en drama, is volgens CoBO-directeur Jeanine Hage 'geraffineerd geschreven' en ondanks de experimentele opzet raak 'je als kijker toch niet de draad kwijt'.

A'dam en E.V.A.: Eva van de Wijdeven en Rick Paul van Mulligen.

2. Oud Geld (AVRO, 1998-99)

In 1998 trok de Avro het destijds astronomische bedrag van 7 miljoen gulden uit om tien keer 50 minuten televisie te laten maken, geregisseerd door Willem van de Sande Bakhuyzen en geschreven door Maria Goos en Hugo Heinen, die zich al hadden bewezen met de serie Pleidooi. Nog voordat de eerste aflevering was uitgezonden, werd een tweede seizoen besteld.

En terecht, de serie over bankiersfamilie Bussink werd massaal bekeken en leverde twee Gouden Kalveren op, voor hoofdrolspelers Gijs Scholten van Aschat en Saskia Temmink. 'Scenario, dialoog en het acteren waren van een tot dan toe ongekend niveau', zegt Koetsenruijter, 'opeens ontsteeg tv-drama de tv.' De 6 minuten durende monoloog van Carine Crutzen over het verdriet van een verloren kind noemt hij 'het beste wat Nederlands tv-drama ooit heeft voortgebracht'.

Matthijs Bockting heeft een andere lievelingsscène. 'Het gesprek tussen vader Eric van der Donk en dochter Saskia Temmink op een bankje. Dochter net getrouwd, tot onvrede van vader. Maar toch spreekt vader zijn liefde voor zijn dochter uit, op de meest onhandige manier ooit, zoals alleen mannen dit kunnen. Weergaloze televisie.'

Oud Geld: Carine Crutzen, Gijs Scholten van Aschat, Michiel de Monchy.

3. Penoza (KRO-NCRV, 2010-17)

Het vijfde en vermoedelijk laatste seizoen van Penoza is net begonnen, dus daarover kunnen we nog niet goed oordelen. Wat vooraf ging, was van een dusdanige kwaliteit dat we ons over het slot geen zorgen maken. 'Een weergaloos en ogenschijnlijk o zo simpel concept', zegt Bockting. 'Een vrouw van een gangsterbaas moet zijn zaakjes overnemen en blijkt hier nog goed in te zijn ook. Maar langzaam kruipt Monic Hendrickx, die Carmen van Walraven speelt, onder je huid en verschuif je mee met haar moraal.

Penoza draait om een familie die het liefst normaal wil zijn. 'De vermenging van alledaagse gebeurtenissen en zware criminaliteit is toonaangevend', schreef de Volkskrant onlangs over seizoen vijf. 'De dreiging dat de onderwereld zich mengt met de bovenwereld verdwijnt nooit.' In Penoza is weinig licht of humor, het is poldercriminaliteit op zijn duisterst.

De serie werd onder anderen geschreven door Pieter Bart Korthuis, Franky Ribbens en Karin van der Meer, geregisseerd door Diederik van Rooijen en won drie tv-Beelden en een Gouden Kalf voor beste actrice. Oorspronkelijk zou de serie maar één seizoen lopen, maar door het grote succes overleefden Penoza en hoofdpersoon Carmen vijf seizoenen.

Penoza: Medina Schuurman en Monic Hendrickx. Foto Pief Weyman

4. De Zaak Menten (Omroep MAX, 2016)

In slechts drie afleveringen wist De Zaak Menten eind 2016 de harten te veroveren van kijkers en critici die de Omroep MAX-serie nomineerden voor een Nipkowschijf. De serie is gebaseerd op de waargebeurde zaak Menten. Journalist Hans Knoop, gespeeld door Guy Clemens, beet zich voor het blad Accent in 1976 genadeloos vast in het dossier van Pieter Menten, een Blaricumse miljonair met een verleden als oorlogsmisdadiger, een ijzingwekkende rol van Aus Greidanus. Knoop werd van alle kanten tegengewerkt, waaronder door De Telegraaf, maar haalde uiteindelijk zijn gelijk.

De serie, geregisseerd door Tim Oliehoek en geschreven door Robert Jan Overeem en Jan Harm Dekker, is een geslaagd historisch drama, met een fijn retrosfeertje en geslaagd tijdsbeeld. Sonja de Leeuw noemt De Zaak Menten 'grensverleggend documentair drama': 'Helemaal overtuigend in de vermenging van feit en fictie; de werkelijkheid wordt hier niet nagespeeld, maar opnieuw vormgegeven, waardoor de kijker een nieuw perspectief krijgt op de zaak Menten.'

De zaak Menten: Noortje Herlaar. Foto Elmer van der Marel

5. Dunya en Desie (NPS, 2002-04)

In zekere zin is Dunya en Desie de voorganger van A'dam - E.V.A., ook met de stad als smeltkroes als uitgangspunt, ook geschreven door Robert Alberdingk Thijm en ook een hoofdrol voor Eva van de Wijdeven, die Desie speelde. Dunya was een rol van Maryam Hassouni. De kinderserie was de 'geboorte van twee grote Nederlandse actrices', zegt Koetsenruijter. 'Bovendien was het een serie die succesvol de grens tussen jeugd- en volwassenendrama slechtte.'

De serie, geregisseerd door Dana Nechushtan, gaat over twee meisjes in Amsterdam-Noord die beiden met puberproblemen worstelen. Dunya moet vooral leren omgaan met het verschil tussen de regels thuis bij haar Marokkaanse familie en in de 'Hollandse' buitenwereld. Desie woont bij haar alleenstaande moeder. 'Er is een prachtig contrast tussen de flats waarin ze allebei wonen en de buitenomgeving van Noord', zegt Joke Hermes, 'waardoor het verschil tussen de twee gezinnen wordt verkleind zonder af te doen aan dramatische spanning.' De vriendschap tussen de meisjes noemt ze 'voelbaar en echt'.

Links Eva van de Wijdeven (Desie) en Maryam Hassouni (Dunya). Foto Judith Dekker

6. Gooische Vrouwen (Talpa, RTL, 2005-09)

Gooische Vrouwen, ontwikkeld door Linda de Mol, is een Nederlandse variant op de populaire Amerikaanse series Desperate Housewives en Sex & the City. We zien een heerlijke clash tussen oud en nieuw geld. Cheryl Morero (Linda de Mol) is de shopverslaafde vrouw van zanger Martin Morero die in Blaricum komt wonen. Buurvrouw Claire (Tjitske Reidinga) vindt de Morero's ordinair, maar Cheryl wordt toch toegelaten tot haar vriendinnengroepje. Dat bestaat uit Anouk, (Susan Visser), een kunstenares die met veel mannen het bed in duikt, en Willemijn (Annet Malherbe), een bekakte huisvrouw die door haar man wordt bedrogen. In het vierde seizoen is Willemijn vervangen door, Roelien (Lies Visschedijk).

De serie, opgevolgd door twee lucratieve speelfilms, is 'een geslaagde sociale satire waarin zeden en gewoonten op de hak worden genomen', zegt De Leeuw. 'Drama met een vette knipoog', zegt Hans Schwarz. 'Meerdere acteurs hadden op basis van het scenario en de regie de lach aan hun kont hangen en dat is zeldzaam in Nederland.'

Gooische Vrouwen: Linda de Mol.

7. Ramses (Avro, 2014)

Biopics en heimwee zijn twee ingrediënten die de laatste jaren in Nederland vaak worden gebruikt, maar zelden zo eigenzinnig en geslaagd als in Ramses, de vierdelige serie waarin de opmars van Ramses Shaffy in de jaren zeventig is verbeeld. 'De als fictieregisseur debuterende Michiel van Erp en scenarist Marnie Blok volbrachten met verve wat vooraf onmogelijk werd geacht', zegt Beerekamp. 'Een niet-nostalgisch, soms zelfs onthutsend portret van een charismatisch en geliefd narcist en een land in een tijdperk van ultieme verwarring. Ook een voortreffelijke casting van Maarten Heijmans die als Shaffy in één klap een ster werd.'

Koetsenruijter roemt 'de intense vertolkingen van de hoofdrollen, de uitzonderlijke documentairekwaliteiten van dit fictiedrama en de bewonderenswaardige wijze waarop mens en muziek vervlochten zijn'. Uit het juryrapport van de Nipkowschijf, die Ramses won: 'Fictie die de kijker aanspreekt in hoofd en hart. Die een prachtig beeld geeft van stad, tijd en protagonist. Die Shaffy tekent in zijn uitzonderlijkheid daar en toen. En in de rol die hij speelde in de verandering van cultuur en mentaliteit. De kijker valt, afhankelijk van leeftijd, wéér of voor het eerst voor zijn charisma, charme en talent.'

Ramses: Maarten Heijmans. Foto Mark van Aller

8. Pleidooi (Avro, 1993-95)

Maria Goos heeft veel bijzondere dramaseries gemaakt. Oud Geld werd al genoemd. Pleidooi, dat zowel een Gouden Kalf als de Nipkowschijf won, was haar eerste grote televisieklus: 31 afleveringen, geschreven samen met bedenker Hugo Heinen en Pieter van de Waterbeemd.

Centraal staat een jong en idealistisch advocatenkantoor, Van Gilze Wesseling, met rollen voor onder meer Gijs Scholten van Aschat, Peter Blok, Carine Crutzen en Yvonne van den Hurk. Het sterrenteam van regisseurs bestond uit Sander Francken, Maarten Treurniet, André van Duren, Jeroen Planting, Willem van de Sande Bakhuyzen en Mike van Diem.

On-Nederlands goed werd Pleidooi in de kritieken vaak genoemd, bijvoorbeeld in NRC Handelsblad: de serie vertoont 'een voor Nederlandse begrippen ongekende lichtvoetigheid, zonder de expliciete nadruk waar veel Nederlands tv-drama onder zucht'. 'Pleidooi heeft de tand des tijds weergaloos doorstaan', zegt jurylid Bockting. 'De serie schiet in een handomdraai van klein, intermenselijk drama naar grote, allesbeslissende gebeurtenissen en beklijft vandaag de dag nog enorm.'

Pleidooi: Gijs Scholten van Aschat.

9. De Daltons (VPRO, 1999-2000, 2007-08)

De Daltons, wederom een serie van Robert Alberdingk Thijm, gaat over drie broers - hoofdpersonen Tim, Jelle en Erik - die op de Daltonstraat 123 wonen. In de eerste aflevering gaat hun oude buurvrouw verhuizen, omdat haar man is doodgegaan. Tim, Jelle en Erik gaan op onderzoek uit in het enge, lege huis. Zo beleven de jongens allerlei avonturen, die vaak een sprookjesachtige, duistere sfeer krijgen.

Opvallend is dat de serie zich afspeelt tegen een decor van huiselijk geluk. Vader en moeder, gespeeld door Peter Blok en Carine Crutzen, vormen een tevreden en welvarend stel. Veel geprezen werd het natuurlijke spel van de kinderen.

'Het lijkt wel alsof alles hier vanzelf ging bij de opnamen', zegt Hage. 'Hoe krijg je kinderen zover? Uniek was destijds de tweedeling. De serie kwam zeven jaar later met een vervolg met dezelfde acteurs. Natuurlijk was iedereen benieuwd hoe het de broertjes verder verging. Voor meekijkende ouders was dat ook geweldig.'

Het was de eerste rol van de toen 11-jarige Matthijs van de Sande Bakhuyzen, zoon van regisseur Willem en nu veelgeprezen acteur. 'Ik wil dieren gaan redden', zei hij in 1999 in het AD over zijn toekomst. 'Ik wil nog een paar jaar doorgaan met acteren tot ik 15 of 16 ben. En dan stop ik.'

De Daltons v.l.n.r.: Mick Mulder (Tim), Matthijs van de Sande Bakhuyzen (Erik), Dajo Hogeweg (Jelle).

10. Annie M.G. (VARA, NPS, 2010)

Haar oorspronkelijke tv-series konden helaas niet meedoen aan deze verkiezing, maar de biografische serie - met zang en dans! - over Annie M.G. Schmidt uit 2010 heeft de Top 10 wel degelijk gehaald. Het eerste deel van het leven van de schrijfster van beroemde musicals en kinderboeken als Jip en Janneke, Pluk van de Petteflet en Abeltje wordt gespeeld door Robin Brans en Sanne Vogel, het tweede door Malou Gorter en het derde door Annemarie Prins.

'The Dutch don't dance', zegt Beerekamp. 'Het lukt maar zelden, een grote dramaserie met zang en dans, zij het de laatste tijd iets vaker. Deze hommage aan de koningin van de musical was ook een geslaagde geschiedenis van Nederland in de 20ste eeuw.'

De serie is volgens hem 'het meesterstuk van regisseur Dana Nechushtan en scenarist Franky Ribbens', het getrouwde stel dat ook Hollands Hoop maakte, de VPRO-serie die net buiten deze ranglijst viel.

Annemarie Prins in Annie M.G.