In het spoor van de jonge Rembrandt Onno Blom

Dit zegt Rembrandts ongenaakbare verbeelding van Minerva over zijn geboortestad, het Leiden van de 17de eeuw

Rembrandt, Minerva, 1631. Staatsmuseum, Berlijn. Beeld Heritage Images / Getty Images

De schutsvrouwe van zowel de Latijnse school als de universiteit was Minerva, de Romeinse naam voor de Griekse godin van de wijsheid én de oorlog, Pallas Athene. Alles is veilig achter haar schild. 

Dat Rembrandt in Leiden werd geboren is toeval, maar wel een gelukkig toeval. Sinds 1575 ademde de stad wetenschap. Nog geen half jaar nadat de Leidenaren het beleg van de Spanjaarden hadden doorstaan – waarbij eenderde van de burgers omkwam door de pest en de honger – schonk Willem van Oranje aan Leiden de eerste, protestantse universiteit van de Noordelijke Nederlanden ‘tot een vast stuensel ende onderhoudt der vryheyt’.

Zo groeide Rembrandt drie decennia later op in een stad die dagelijks zijn intellect en nieuwsgierigheid prikkelde. Als molenaarszoon kreeg hij als eerste uit zijn gezin de mogelijkheid om naar de Latijnse school te gaan, waar hij in zeven Spartaanse jaren van stampen en drillen werd klaargestoomd voor de Academie.

De schutsvrouwe van zowel de Latijnse school als de universiteit was Minerva, de Romeinse naam voor de Griekse godin van de wijsheid én de oorlog, Pallas Athene, die volgens de mythe in volle wapenuitrusting uit het hoofd van oppergod Zeus was geboren. Op het poortje van de rectorswoning van de Latijnse school werd in 1613, toen Rembrandt daar als 7-jarig jongetje werd ingeschreven, de spreuk aangebracht: ‘Tuta est aegide pallas’. Alles is veilig achter het schild van Pallas Athene.

Het is niet verwonderlijk dat in de academiestad studieuze en strijdbare onderwerpen ook de kunst gingen bepalen. ‘Vita activa et completativa’, dat gold voor de geleerden en studenten uit heel Europa die Leiden glans verleenden, maar ook voor de schilders.

Rembrandt verbeeldde Minerva tenminste twee maal. De eerste keer, in 1631, kijkt de godin ons strijdbaar en ongenaakbaar aan. Ze draagt een prachtige lange, bloedrode mantel. Voor haar op tafel liggen een luit en een boek als symbolen voor kunst en kennis. Boven haar hoofd, lauwerkrans op de blonde lokken, hangt haar schild met de slangenkop van de Medusa.

Dit schilderij werd door het stadhouderlijk hof in Den Haag aangeschaft. Kunsthistorici zijn het er alleen niet over eens of dat was door Frederik Hendrik of door zijn vrouw Amalia. Als het de stadhouder zelf was, kwam Minerva te hangen naast Rembrandts andere vrouwen Andromeda en Delila. De één slachtoffer van haar schoonheid, de ander de verraadster die Simsons haar laat afknippen en hem zo van zijn kracht berooft.

Het schilderij zou in de inventaris van het hof wel eens kunnen corresponderen met de foutieve beschrijving: ‘Een stuck schilderije de Melancolijh, sijnde een vrouw sittende op een stoel aen een taeffel daerop liggende boecken, een luyt ende andere instrumenten, door Jan Lievensz.’

Rembrandt-biograaf Gary Schwartz denkt dat dit schilderij werd gekocht door Amalia van Solms. In de ‘galderije van mevrouw de princesse’ bevond zich volgens dezelfde inventaris namelijk ‘een conterfeytsel van mevrouw Stranges op de maniere van Pallas off Minerve’.

Dan zou deze Minerva een portrait historié zijn van Charlotte de la Trémouille, kleindochter van Willem van Oranje. We weten dat deze ‘mevrouw Stranges’ op bezoek in Den Haag is geweest in 1632, hetzelfde jaar dat Rembrandt Amalia vorstelijk en profile portretteerde.

Hoe het ook zij: aan de wand van het Hof in Den Haag hing een sterke vrouw uit Leiden. Ze verbeeldde de trots van de geboortestad van Rembrandt: kennis als wapen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden