Dit was het beste theater van afgelopen seizoen

Overzicht theaterseizoen 2016-2017

Wat was het beste in het theater dit seizoen? Wat viel op? De recensenten van de Volkskrant hebben hun eigen top-10 samengesteld, mét de misser van het jaar en als extraatje: het mooiste uit het buitenland.

Vincent Rietveld van De Warme Winkel in een scène van De Warme Winkel speelt De Warme Winkel. De Warme Winkel speelt De Warme Winkel van De Warme Winkel speelt nog op het Nederlands Theater Festival. Beeld De Warme Winkel

Hoe valt dit theaterseizoen samen te vatten? Of om het even welk seizoen? Binnen het royale aanbod van het Nederlands theater valt over de minste trend immers moeiteloos het tegendeel te beweren. Politieke actualiteit? Ja, maar ook veel klassiekers. Mooie mannenrollen? Absoluut, maar vergeet ook de vrouwen niet. Elk seizoen bewijst opnieuw de enorme variëteit van het Nederlands toneel. Een paar tendensen vallen wel op.

Actueel toneel

Dit seizoen zette in elk geval de trend door van maatschappelijk relevant, actueel toneel. Theater is weer een spiegel van de samenleving, een stem in het debat, en dat is verheugend. Was 2015-2016 cru gezegd het seizoen van de vluchtelingen, dit jaar verschoof de aandacht naar de vraag hoe we - met hen, met elkaar - willen samenleven. Krijgen nieuwkomers überhaupt de kans om in te burgeren (Zohre, een Afghaans-Nederlandse soap)? Mag iedereen meepraten, ook moslims, ook PVV'ers (The Nation)? Wanneer beschouwen we kinderen van nieuwkomers nu eindelijk als 'Nederlands' (DAD)? En zijn we ons eigenlijk wel bewust van onze racistische vooroordelen (A Seat at the Table)?

Racisme was sowieso een vaker terugkerend thema, ook bij bijvoorbeeld Race en Rishi. In de melkwitte theatersector staat eindelijk de diversiteit op de kaart. Het hardnekkige l'art pour l'art van sommige oudere makers lijkt passé. Wie een publiek van nu wil aanspreken, vertelt verhalen van nu, over - en met - Nederlanders van nu. Zo simpel is het.

Night of the Problems van Circus Treurdier.

Vormen van nu

Ook opvallend: theatermakers gebruiken vaker 'vormen van nu', ontleend aan massamedia en entertainmentindustrie. Een voorstelling over een popicoon (Freddie, Boogaerdt&Vanderschoot) een festival (Pinkpop, van Toneelgroep Maastricht), of YouTube (Davy Pieters, The Unpleasant Surprise), over sporthelden (Yuri, Lance), in de vorm van een rockconcert, podcast of computergame.

Meest opvallend was dit seizoen de opkomst van het Netflixtoneel, met thrillerreeks The Nation van het Nationale Theater en een fonkelnieuwe versie van theaterbinge avant la lettre The Family (Theater Utrecht.) Ook gezien: een musical over migratiemanagement en een spookhuis van hedendaagse, maatschappelijke angst. Brutaal leent het gesubsidieerde toneel elementen uit de 'low culture' en het amusement, om optimaal aan te sluiten bij de belevingswereld van de moderne mens. Het is geen domweg kopiëren van massavermaak. Nee, stijlvormen worden aangepast, opgetild, ondersteboven gekieperd en opnieuw uitgevonden. Daarmee bewijst het theater zijn waarde voor deze tijd.

Maar goed: in alle lijstjes van de theaterrecensenten staat ook De dingen die voorbij gaan, een strenge, haast klassieke enscenering van Louis Couperus' roman uit 1906. En hoog scoort juist ook een productie die een voorstelling uit 1978 imiteert, in een nostalgische ode aan de theatergeschiedenis. De Warme Winkel speelt de Warme Winkel illustreert fraai hoezeer het verleden doorwerkt in het heden en dat originaliteit en vernieuwing uiteindelijk fictie zijn.


Nederlands Theater Festival

In totaal elf voorstellingen zijn gekozen tot het beste wat het Nederlandse en Vlaamse theater afgelopen seizoen te bieden hadden. Vijf producties zijn gemaakt voor de grote zaal, zes voor de kleineren zalen. Nederlands Theater Festival-directeur Jeffrey Meulman reageert.

De dingen die voorbijgaan: weinig vernieuwend, maar vormvast en populair onder de recensenten. Beeld Jan Versweyveld

Top-10 Herien Wensink

1. De Warme Winkel speelt De Warme Winkel

De Warme Winkel maakt een theatraal statement door integraal en beeldschoon de legendarische productie Café Müller (1978) van Pina Bausch te imiteren.

2. Phobiarama van Dries Verhoeven

Slim citeert Verhoeven de vorm van een spookhuis en appelleert zo aan onze griezelbehoefte, niet met plastic vleermuizen en skeletten, maar met populisten en terreur.

3. De dingen die voorbijgaan van Toneelgroep Amsterdam

Knap, hoe Van Hove Couperus' subtiele psychologie vertaalt in een gotisch griezelsprookje à la Edgar Allan Poe. Sober, beklemmend en onverbiddelijk toneel, dat je naar adem doet snakken.

4. Nicht schlafen, door Alain Platel en Les ballets C de la B

Geholpen door de muziek van Mahler en het toneelbeeld van Berlinde De Bruyckere creëert Platel theatrale tableau vivants van een bijna bovenaardse schoonheid.

5. A Seat at the Table, door Saman Amini/Likeminds

Vier jonge getalenteerde acteurs kaarten op provocerende wijze het vaak onbewuste racisme bij weldenkend Nederland aan. Hoogst noodzakelijk en nietsontziend.

6. Hedda Gabler door Theater Utrecht

In een stemmige, klassieke enscenering brengt regisseur Thibaut Delpeut Ibsens verfijnde psychologie glashelder over het voetlicht.

7. Troje Trilogie door Toneelschuur Producties

Ondanks de complexe mythologie en topzware lading van oorlog en wreedheid is de toon van deze nieuwe Troje Trilogie in regie van Paul Knieriem nuchter, aards en licht.

8. DAD van Nasrdin Dchar

De charmante verteller en verbinder Dchar eist zijn plek op in de Nederlandse samenleving, in een zeer persoonlijke en ontroerende solo over zijn vader en zijn eigen vaderschap.

9. Ibsen Huis door Toneelgroep Amsterdam

Grootschalig Ibsenproject van Simon Stone vliegt weliswaar soms flink uit de bocht, maar daar staan wonderschone scènes tegenover. Ondanks de onvolkomenheden toch een mustsee.

10. Zohre, een Afghaans Nederlandse soap, van Marjolijn van Heemstra

Werkelijkheid en fictie vallen aangrijpend samen in deze poging van Marjolijn van Heemstra om de Afghaanse vluchtelinge Zohre aan een baantje te helpen.

Bonus buitenland: 887 van Robert Lepage.

Ingetogen, bloedmooie mijmering van ouder wordende acteur-theatermaker op zijn jeugd, de werking van het geheugen en zijn nalatenschap. Met het mooiste, vernuftigste decor ooit.

Tegenvaller: De Meiden in regie van Katie Mitchell bij Toneelgroep Amsterdam

Katie Mitchell! Chris Nietvelt! Marieke Heebink! Wat kon er misgaan? Veel, zo bleek. Waarom redderen Nietvelt en Heebink zo hysterisch over toneel? Waarom is hun 'mevrouw' een travestiet? En waarom zijn hele delen van de voorstelling in het Pools? Een treurigstemmende misser.

Top-10 Hein Janssen

1. Mens door Wende Snijders, regie Marcus Azzini

Muziek, theater, performance - het is het allemaal tegelijk, met Wendes stem als middelpunt. Over liefde, vriendschap, afscheid en de angst daarvoor. Anderhalf uur in ademloze bewondering én verwarring.

2. Samenloop van omstandigheden door Saman Amini

Raptheater van Amini over zijn vlucht uit Iran, zijn leven in Nederland en het gevoel van zeelucht in je longen. Of zeewater, voor sommige ongelukkigen. Binnenkort avondvullend terug!

3. Night of the Problems door Circus Treurdier

Ongrijpbaar theater in extreem losse vorm over kleine jongen die moet opgroeien, en de ondergang van de wereld. Inclusief briljante monoloog door Ellen Parren.

4. De Modern Art door Bellevue Lunchtheater

Muzikaal cabarettheater van twee hilarische performers (Steef de Jong en Alex Klaasen) over een eeuw moderne kunst. Ongekend origineel en inventief.

5. Ondertussen in Casablanca door Toneelgroep Oostpool en Het Nationale Theater

Toneelechtpaar bakkeleit over Het Vak, terwijl in malle entre'actes de wereld bijna vergaat.

6. De dingen die voorbijgaan door Toneelgroep Amsterdam en Toneelhuis

Stijlvast groepsportret van Ivo van Hove van een Couperusfamilie. Gespeeld in magnifieke vormgeving van Jan Versweyveld, als een dodenhuis vol dolende zielen.

7. De Warme Winkel speelt De Warme Winkel door De Warme Winkel

Tja: camp, kitsch of hoge kunst? Satire op of hoogmis van het elitaire kunstgenot? De Warme Winkel danst Pina Bausch' legendarische Café Müller na en geeft en passant de jonge generatie het woord.

8. The Nation door Het Nationale Theater

Eerste drie delen van toneelmarathon van Eric de Vroedt over het leven in een Haagse volkswijk. Actueel, snel en met sterke acteurs, die net zo makkelijk een louche agent als een homoseksuele politicus spelen. Den Haag ontwaakt.

9. Onderworpen naar Michel Houellebecq door NTGent

Tweede Houellebecqregie van Johan Simons met uitblinkende Steven van Watermeulen. De nieuwe tijd dringt zich aan ons op, tussen versleten bankstellen en de sharia.

10. Volpone van Ben Jonson door Dood Paard.

Komedie vol verwarringen uit 1605 in dolgedraaide Dood Paard-versie van 2017. Er valt nog steeds geen touw aan vast te knopen, maar wat een hilariteit!

Bonus buitenland: Manifesto van Julian Rosefeldt en Cate Blanchett

Dertien korte films met dertien keer Cate Blanchett in de hoofdrol - van schooljuf tot tv-ster, over kunst en het dagelijks leven. Indrukwekkende theatrale filminstallatie op HF 2017.

Tegenvaller: Zwaar Metaal met teksten van Maria Goos door Carver

Comeback van legendarisch gezelschap met een zouteloos, saai, lamlendig verhaal over vier uitgebluste rockbitches.

Top-10 Vincent Kouters

1. Rishi door Firma MES

Genialer en actueler werd theater dit jaar niet. Met minimale middelen reconstrueert Firma MES de dood van de 17-jarige Rishi in Den Haag. Iedereen zou dit moeten zien.

2. De dingen die voorbijgaan door Toneelgroep Amsterdam en Toneelhuis

Ivo van Hove sleurt Louis Couperus eigenhandig de 21ste eeuw in met deze imponerende treurmars. Stijlvol, strak en excellent gespeeld.

3. The Nation door Het Nationale Theater

Eric de Vroedt vindt een nieuw theatergenre uit: Netflixtheater. Deze oer-Hollandse thriller, geënt op de actualiteit, is uitstekend te bingewatchen. Knap en wezenlijk theaterentertainment.

4. Emilia Galotti door TA-2 en Toneelschuur Producties

Een klassieke tragedie over genderongelijkheid wordt bij regisseur Maren E. Bjørseth een voortreffelijke zwarte komedie.

5. Carrousel door Noord Nederlands Toneel

Het NNT is onder Guy Weizman een multidisciplinair theaterhuis geworden en Carrousel is het klinkende visitekaartje. Theater als een gladiatorengevecht.

6. Het leven is droom door Toneelschuur Producties

Kleurrijke kostuums, kunstmatige taal, leuke spelers en een knotsgek opblaasdecor van Marc Warning, veel feestelijker dan Het leven is droom wordt theater niet.

7. Zwaar Metaal van en door Theatergroep Carver

Niemand zat nog te wachten op de terugkeer van theatergroep Carver. Deze meesterlijk getimede, absurdistische komedie over ouder worden bewijst hoe onterecht dat was.

8. Ondertussen in Casablanca door Het Nationale Theater

Hans Dagelet en Jacqueline Blom spelen een onvergetelijk toneelechtpaar in deze striemende satire op de toneelwereld.

9. Hamlet, van Shakespeare en Brainpower, door ZEP Theater Producties

Compact, helder en vooral: niet wit, deze Hamlet (titeltrol: Tarikh Janssen) is ongewoon sterk en belangrijk. Brainpower herschreef de tekst en is niet zuinig met ritme, flow en anglicismen.

10. De eersten door De Hollanders

Sciencefiction in het theater! En nog slim gedaan ook. Acteurscollectief De Hollanders speelde dit jaar zijn eerste biosfeerdrama, vol absurdisme, muzikaliteit en existentiële levensvragen.

Bonus buitenland: The Great Tamer, van Dimitris Papaioannou

De grootste ontdekking op het Holland Festival, Dimitris Papaioannou maakt duister-poëtisch, fysiek-beeldend theater. The Great Tamer is levende beeldende kunst.

Tegenvaller: Bint, van Ferdinand Bordewijk, door Hummelinck Stuurman Theaterbureau.

Na zijn eerdere en prachtige Karakter slaat regisseur Ger Thijs nu de plank finaal mis. Ongeïnspireerd bewerkt, onverstaanbaar gespeeld, slecht gemaakt.

Top-10 Karin Veraart

1. Odysseus. Een zwerver komt thuis door KVS/NTGent

Het lijkt een onmogelijke opgave, maar niet voor de Vlaamse regisseur Michael De Cock: hij verzamelde een sterrencast die in 24 uur de omzwervingen van Odysseus vertolkt. Magistraal.

2. MENS van Wende Snijders

Ze kwam, zag en raakte je recht in het hart met die prachtige liedjes en haar volstrekt eigenzinnige, ontwapenende présence. In een wervelende muziektheatershow geregisseerd door Marcus Azzini.

3. Volpone door Dood Paard

Personages tuimelen letterlijk over elkaar heen in een weergaloze mallemolen van graaizucht en zelfbedrog.

4. Para door KVS

Supersolo over een rampzalige Belgische interventie in Somalië - van de makers van het bejubelde Missie.

5. Risjaar Drei van Olympique Dramatique en Toneelhuis

Virtuoze bewerking van Richard III door de Olympiquers, die er met volle inzet een heerlijk collectief Shakespeariaans feest van maken.

6. De dingen die voorbijgaan van Toneelgroep Amsterdam en Toneelhuis

Pure schoonheid meet zich met verval in Couperus' familiedrama.

7. We Free Kings van NTGENT

Dat performers Wim Opbrouck & Wilfried de Jong elkaar hebben gevonden, bleek fantastisch nieuws tijdens hun gezamenlijke jazzy debuut vol mooie verhalen.

8. The Nation door Het Nationale Theater

HNT-acteurs schitteren in lekker actueel Netflixtoneel van de hand van Eric de Vroedt. En hoera: er staan nog delen op stapel.

9. The Family door Theater Utrecht

Temperamentvol theaterfeuilleton over een familie van aso's op wie je kansloos verliefd wordt.

10. Mevrouw Macbeth door Maatschappij Discordia

Discordiaanse humor, inhoud en poëzie komen prachtig samen in wat bij deze mensen altijd een ode is aan het theater.

Bonus Buitenland: Lazarus, New York Theater Workshop/Ivo van Hove

Fonkelend en ontroerend muziektheater van David Bowie (geïnspireerd op het boek en de film The Man Who Fell to Earth), prachtig vormgegeven en geregisseerd.

Tegenvaller: Westkaai, Theater Utrecht

Goede regisseur, mooie spelers en dan zo'n stuk van Bernard-Marie Koltès waarmee niemand echt uit de voeten kan. Zonde.

* Theaterredacteur Herien Wensink is getrouwd met de artistiek leider van Het Nationale Theater, Eric de Vroedt. Om die reden zal zij, behalve in feitelijke zin, nooit schrijven over de producties van HNT.

Dit kunt u nog zien

Op het Theaterfestival spelen tussen 7 en 17/9 nog: De Warme Winkel speelt De Warme Winkel, Troje Triologie, De dingen die voorbijgaan, Risjaar Drei, DAD en Volpone (officiele juryselectie). Rishi, De modern art revue en Zohre staan in het randprogramma.

Phobiarama van Dries Verhoeven is te zien op Festival Boulevard, 3 t/m 13/8 en op Spring in Autumn 19 t/m 29/10. The Nation van Het Nationale Theater gaat in september in reprise (en in het najaar verder). We Free Kings speelt weer vanaf 19/9.

Para is opnieuw te zien vanaf 28/9. Mens van Wende speelt weer vanaf 31/10. Samenloop van omstandigheden wordt komend seizoen een avondvullende productie met een landelijke tournee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.