Oog voor detail

Dit schilderij, dit ene detail al, zet het imago van Frida Kahlo even op z’n kop

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: bloed, melk en tranen.

Frida Kahlo, Liefdesomhelzing van het universum, de aarde (Mexico), Diego, ikzelf en de heer Xólotl, 1949, olieverf op masoniet Beeld Gelman Collction/Vergel Foundation
Frida Kahlo, Liefdesomhelzing van het universum, de aarde (Mexico), Diego, ikzelf en de heer Xólotl, 1949, olieverf op masonietBeeld Gelman Collction/Vergel Foundation

Het vreemde met Frida Kahlo is: we onthouden héél veel over haar, maar ook veel niet. Frida Kahlo is zo kneedbaar als wat. Je kunt met haar weglopen als vrouwelijk boegbeeld, als inheems Amerikaans boegbeeld, als queer boegbeeld, als boegbeeld van de vrije liefde, als modernist, als mode-icoon, of als held van lichamelijk beperkten – na een zwaar ongeluk op haar 18de bleef ze haar leven lang ernstige last van haar lichaam houden. Mijn puberzoon draagt Frida Kahlo op een felgroene jas en mondkapje omdat een of ander skatemerk heeft besloten dat ze ook voor hen een boegbeeld is (ik ben allang blij, het verhoogt de kans van 0,001 naar 0,1 procent dat hij dit jaar nog eens meegaat naar een museum, om ‘die kunstenaar van z’n jas’ te zien). Frida wordt door velen op het schild gehesen. Al hoor je over de dingen die minder in een hedendaags beeld passen, zoals haar levenslange sympathie voor Jozef Stalin, een stuk minder.

Toch laat Frida Kahlo zich een stuk minder kapen dan je in eerste instantie misschien vermoedt. Dat is het mooie en ik merk het bij elke tentoonstelling met haar werk opnieuw (dit jaar zijn dat er twee in Nederland). Zo laat dit schilderij een behoorlijk spirituele kant van haar zien, het zit vol geloof in een alwetende natuur en dito universum. Dat was voor mij nieuw. Er gebeurt een hele hoop, alleen al in één detail. Frida’s borst is opengescheurd en er druipen dikke druppels bloed uit. Parallel daaraan druppelt er melk uit de eveneens opengescheurde borst van een figuur die een soort Moeder Aarde/Universum is, en uit Frida’s ogen druppelen tranen. En dat is nog maar dit detail; verder zien we ook nog een naakte man als een baby met een alziend oog op zijn voorhoofd op schoot, een Mexicaanse naakthond met de naam Señor Xólotl, een wit gezicht in de wolken, een enorme witte en een zwarte hand met wortels uit de vingers en heel veel cactussen. Dit is stellig geen voorbeeld van het motto ‘in de beheersing toont zich het meesterschap’ en ik denk echt dat veel kijkers er hartelijk om hadden gelachen als het niet van Frida Kahlo was geweest. Niet vanwege het onderwerp, maar om de bijna Liberace-achtige overdaad.

oog
totaalbeeld
Frida Kahlo, Liefdesomhelzing van het universum, de aarde (Mexico), Diego, ikzelf en de heer Xólotl, 1949, olieverf op masoniet Beeld Gelman Collction/Vergel Foundation
oogtotaalbeeldFrida Kahlo, Liefdesomhelzing van het universum, de aarde (Mexico), Diego, ikzelf en de heer Xólotl, 1949, olieverf op masonietBeeld Gelman Collction/Vergel Foundation


De elementen in dit detail – tranen, lactatie en bloedend hart – zijn diepgeworteld in de kunstgeschiedenis. Het echoot de tranen van Maria en Maria Magdalena bij Christus, bloedende wonden in kleurige beelden uit de Spaanse inquisitietijd, en de moeder-aarde-borstmelk is ook verwant aan de symboliek van Maria en andere vrouwelijke heiligen die melk geven als levensbron. Rijke associaties dus, de uitdaging zit ’m in het kijken zelf. Althans, ik ben niet gewend aan die emotionele veelheid. Deze esthetiek staat recht tegenover mijn beeld van Frida Kahlo’s kunst, bedacht ik toen ik probeerde te blijven kijken. Kahlo snapt krachtige beeldtaal, sprekende kleuren en de betekenis van een enkel detail. Daarom werd ze zo’n icoon, tot op mondkapjes aan toe. Dit schilderij, dit ene detail al, zet dat imago van Kahlo toch weer even op z’n kop. En daarom blijft ze natuurlijk zo boeiend.

Frida Kahlo, Liefdesomhelzing van het universum, de aarde (Mexico), Diego, ikzelf en de heer Xólotl, 1949, olieverf op masoniet, Gelman Collection/Vergel Foundation, te zien t/m 3 oktober in de tentoonstelling Frida Kahlo & Diego Rivera, A Love Revolution in het Cobra Museum Amstelveen.

Gregorio Fernández, Dode Christus (detail), 1625-30 Beeld Prado
Gregorio Fernández, Dode Christus (detail), 1625-30Beeld Prado

Gregorio Fernández, Dode Christus (detail), 1625-30, Prado.

Colijn de Coter, De bewening van Christus, 1510-15, Rijksmuseum Beeld Rijksmuseum
Colijn de Coter, De bewening van Christus, 1510-15, RijksmuseumBeeld Rijksmuseum

Colijn de Coter, De bewening van Christus, 1510-15, Rijksmuseum.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden