Oog voor detail

Dit scherfje met een uitzicht op de warmte van een lome eindezomer-avond voelt ineens zo actueel

Veel van wat wij doen, vrezen en voelen hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan onze actualiteit. Deze week: scherf.

Detail: René Magritte, Le Monde des Images, 1950, olieverf op doek, 100 x 80,6 cm Beeld privécollectie
Detail: René Magritte, Le Monde des Images, 1950, olieverf op doek, 100 x 80,6 cmBeeld privécollectie

Een uitzicht dat aan gruzelementen is. Of, op zijn minst, niet blijkt te zijn wat je dacht dat het was. Nu normaal niet langer vanzelfsprekend is, kan het soms voelen alsof alles uiteen is gevallen. Dit scherfje met een fractie uitzicht op de warmte van een lome, zorgeloze eindezomer-avond voelt ineens zo actueel. Alsof René Magritte het allemaal had voorzien en er alvast een beeld bij bedacht. Een uitzicht waarvan je niet meer zeker weet of het echt is of een weerspiegeling van je verlangen. Een stukgeslagen wereldbeeld.

We hebben het nodig te voelen dat dingen kloppen, dat ze heel zijn, want dat stelt in staat ons een beetje thuis te voelen in de wereld. René Magritte kon als geen ander wrikken aan de regels van de werkelijkheid, door ze steeds nét te verschuiven en verdraaien. En daarmee geeft hij beeld aan ons onbehagen als dingen niet in het plaatje passen. Als onze waarneming niet betrouwbaar meer is.

In Kunsthal Kade in Amersfoort is nu een tentoonstelling gewijd aan onze relatie tot de wereld om ons heen: Mirror Mirror. Het laat zien hoe belangrijk de spiegel is in de kunst en popcultuur, als reflectie van onszelf, onze wensen en angsten, maar ook als metafoor voor wat de kunstenaar doet: de complexiteit van de wereld verbeelden. De spiegel komt in talloze verhalen en mythes voor – van Narcissus die niet kon stoppen naar zijn eigen reflectie in het water te kijken tot de pratende spiegel in Sneeuwwitje. Van kunstenaar Job Koelewijn hangt er een foto van een man in een bos met een hoofd dat bestaat uit spiegels. Koelewijn kan dat zo goed; het ik-ten-opzichte-van-de-wereld-gevoel verbeelden. Ook bij deze foto voel je hoe wij met onze omgeving verklonken zijn.

René Magritte, Le Monde des Images, 1950, olieverf op doek, 100 x 80,6 cm. Beeld privécollectie
René Magritte, Le Monde des Images, 1950, olieverf op doek, 100 x 80,6 cm.Beeld privécollectie

Ik vond in Amersfoort geen detail voor deze serie; de expo moet vooral zelf beleefd worden. Er is wel een uitgave van Kunstschrift bij verschenen die nog veel meer kunst met spiegels bespreekt, en zo de rol van dit motief in de kunstgeschiedenis zichtbaar maakt. Hoogleraar Ann-Sophie Lehmann schreef er een mooi stuk in over hoe de spiegel óók ons verlangen om te verdwijnen in een andere wereld kan verbeelden: ‘onzichtbaar worden, uit jezelf treden, tot een inzicht komen of je verbinden met een mede-aardbewoner; zodra de spiegel en de kunst elkaar ontmoeten, wordt alles mogelijk.’

En toen dacht ik aan deze scherf. Een reflectie van mijn wens op uitzicht, op een andere werkelijkheid. Ik zag het in een Magritte-tentoonstelling in San Francisco, in een tijd die nu antiek lijkt, twee jaar geleden, toen reizen wel luxe was maar niet onvoorstelbaar. Nu spiegelen we onszelf aan beelden die binnen bereik liggen; op schermen van tv, sociale media, Zoom, en internet. Allemaal weergaven van de wereld die echt lijken, maar het verraderlijk vaak niet zijn. Gelukkig kan alles in kunst.

René Magritte, Le Monde des Images, 1950, olieverf op doek, 100 x 80,6 cm, privécollectie.

De tentoonstelling Mirror Mirror is momenteel gesloten. Na heropening te zien t/m 29 augustus 2021 in Kunsthal Kade, Amersfoort.

Job Koelewijn, Spiegelkubus Bonnet, 1992-2008, Collectie Sgabello, beeld Galerie Fons Welters.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden