‘DIT PROBLEEM GAAT NIET WEG’

Paul Greengrass maakte United 93, de eerste film over de aanslagen op 11 september 2001. Waarom? ‘Die twee uren waren hét moment van verandering.’..

DIEDERIK VAN HOOGSTRATEN

De passagiers in New York hebben geen namen. Voordat ze aan boord gaan van hun vroege vlucht naar San Francisco lezen ze de krant, drinken ze koffie, praten in hun mobieltjes. Zoals dat gaat als je zit te wachten, omringd door onbekenden. Na het opstijgen regeert eveneens de anonimiteit. Een boek, een koptelefoon, gesloten ogen of juist een blik op het wolkendek. Misschien een praatje met de buurman, maar van een handdruk komt het zelden.

Zo vergaat het ook de reizigers in United 93, de eerste bioscoopfilm over de aanslagen van 11 september 2001. In hun strijd met de kapers en in hun collectieve dood blijven de veertig mensen vreemden, door het toeval samengebracht tijdens die fatale vlucht. De film van de Britse regisseur Paul Greengrass vertelt het verhaal van het ‘vierde vliegtuig’ in real time, van opstijgen tot neerstorten, ruim anderhalf uur later.

We zien hoe het toestel wordt gekaapt en hoe de passagiers in actie komen, nadat ze horen dat Boeings zich in het World Trade Center hebben geboord. Het gevolg was dat de kapers hun doel in Washington niet bereikten, maar crashten in een veld in Pennsylvania. We volgen verkeersleiders en militairen die niet begrijpen, niet kúnnen begrijpen, wat zich afspeelt op hun radarschermen. En die onmoge-

Lees verder op pagina 8

lijk adequaat kunnen reageren.

Na Bloody Sunday (2002) en The Bourne Supremacy (2004) wilde regisseur Greengrass ‘iets doen met 11 september’. Zijn collega Oliver Stone deelde overigens die impuls. Zijn film World Trade Center gaat in augustus in première in de VS.

‘Die twee uren waren hét moment van verandering’, zegt Greengrass. ‘In retrospectief kun je de opbouw naar dat moment zien, maar toen was het een schok. We gingen van de post-Koude-Oorlogswereld naar een nieuwe tijd. Wat je ook denkt over Afghanistan, Irak, de oorlog tegen terreur – die zijn deel van een debat dat na 11 september 2001 is losgebarsten.’

Veelvuldig is in de VS de vraag gesteld waarom zo’n film nodig is. Greengrass: ‘Dit probleem gaat niet weg. Ook al hebben we geen zin om erover na te denken, want we hebben geen antwoorden. Nou ja, sommigen denken van wel, sommigen van niet. Zeker is dat er geen consensus bestaat. En ik geloof stellig dat we die conversatie moeten blijven voeren.’

Er is volgens Greengrass sprake van twee kapingen. De eerste is bekend: vier toestellen, onschuldige mensen, vliegtuigen in gebouwen. ‘De andere is de kaping van een religie door een groep uitzonderlijk devote, ideologisch gedreven, gruwelijk verdwaalde individuen. Hoe bestrijd je die?’

De film – gemaakt in uitzonderlijk lange opnamesessies, zonder script – geeft geen antwoord. Met United 93 wil Greengrass alleen een serieuze bijdrage leveren aan ‘het gesprek’. Daarom was authenticiteit zo belangrijk. Hij zocht vooraf contact met de families van de veertig passagiers, stewardessen en piloten. Allen wilden meewerken. Ze vertelden over hun kinderen, echtgenoten, broers, zussen, ouders, vrienden. Ze lieten de laatste voicemails horen, deelden emails, ontmoetten acteurs en waren betrokken bij het maken van de film.

Daarnaast kon de ploeg putten uit het kritische, gedetailleerde rapport van de onafhankelijke 9/11-commissie, die de vlucht reconstrueerde. Ook werkten het leger en de luchtvaartautoriteit FAA mee.

Eén aspect was voor Greengrass meteen duidelijk: hij wilde werken met onbekende acteurs. Geen George Clooney of Julia Roberts die de aandacht opeist en afleidt. Veel acteurs spelen zichzelf. De piloot is een echte piloot. De belangrijkste verkeersleider, Ben Sliney, heeft een lastige rol: een verbijsterde Ben Sliney die niets kan doen.

Het resultaat is een film die echt aanvoelt: zo kan het gegaan zijn. De vraag was of de Amerikanen een levensechte vertolking van deze gitzwarte dag nog eens wilden beleven. Kennelijk wel. Sinds de Amerikaanse première op 25 april heeft United 93 in de VS meer dan dertig miljoen dollar binnengehaald. Het budget was achttien miljoen.

De passagiers krijgen vanzelfsprekend veel aandacht, maar de terroristen ook. Zij waren ‘in alles niet uitzonderlijk’, zegt Greengrass. Het gevaar was op geen enkele manier van ze af te lezen; dat maakt het des te groter, vindt de regisseur. ‘We verklaarden de oorlog aan een vijand die we nauwelijks zagen, en zeker niet begrepen.’

In de openingsscène bereiden de vier mannen zich in stilte voor. Ze bidden en wassen zich. ‘Daar zie je de toewijding, de gesloten aard van hun overtuigingen. Het is een onderdeel van het fundamentalistische denken. Je schept een gesloten geloofssysteem, zodat je blind wordt. Zodat je op kunt staan, een onschuldige stewardess kunt vermoorden en werkelijk kunt geloven dat je dat in de naam van God doet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden