Dit mag u als cultuurliefhebber niet missen in november

Wat valt er in november te beleven op cultureel gebied? De cultuurredactie tipt de beste concerten, exposities, voorstellingen en festivals. Met deze maand onder meer de voorstelling De familie Mansøn, mode van Iris van Herpen en de Steve Jobs film.

Beeld Lonneke van der Palen

8/11 De familie Mansøn

Muziektheater over Charles Manson om te tonen hoe Het Kwaad werkt.

Weinig zo aantrekkelijk als Het Kwaad. Al sinds de verschijning van de slang in het Paradijs van Adam en Eva tot en met drugskoning Walter White in tv-serie Breaking Bad is het allerslechtste in de mens iets wat ons mateloos fascineert. Ook de vier jonge acteurs van muziektheatercollectief Lars Doberman. In hun tweede voorstelling De familie Mansøn laten ze zich verleiden en indoctrineren door de legendarische sekteleider en moordenaar ­Charles Manson. In de hoop het kwaad 'te vangen, vorm te geven en het u, in een live-demonstratie, te tonen'.

Acteur Matthijs van de Sande Bakhuyzen (26) verklaart de fascinatie voor Manson: 'Hij is een perfect voorbeeld van het charisma van het kwaad. Iemand die zijn volgelingen de opdracht gaf om te moorden. Tegelijk was hij een kleurrijk en charmant figuur. Als je hem ziet, begrijp je dat hij mensen om zijn vinger kon winden. Manson wilde rockster worden, maar zijn liedjes waren niet zo goed. Nu heeft hij toch zijn faam gekregen, dankzij zijn gave voor improvisatie en overtuigingskracht. Mensen dragen T-shirts van hem, schrijven hem brieven. Hij wordt nog altijd aanbeden.'

En in één moeite door legt hij het streepje door de O in de titel uit: 'Wij gaan het niet hebben over de historische Manson, maar over een afgeleide van de werkelijkheid. De familie Mansøn is onze eigen sekte. Wij willen niet gaan vertellen hoe zo'n figuur als Manson kon ontstaan in onze maatschappij. Hij bestaat, dat is een gegeven. We willen het zelf ervaren, die slechtheid, en dat het publiek tonen.'

De familie Mansøn door Lars Doberman en Orkater. Beeld Jochem van Laarhoven

Meer tips: Iris van Herpen

MODE Het gaat goed met de Nederlandse ontwerpster Iris van Herpen. Haar werk is de afgelopen jaren in Nederland te zien geweest in onder meer het Centraal Museum in Utrecht en het Groninger Museum. Het High Museum of Art in Atlanta is het eerste Amerikaanse museum dat een volledige tentoonstelling aan haar werk wijdt. De tentoonstelling is tot stand gekomen in samenwerking met het Groninger Museum, en gaat volgend jaar reizen door Amerika. In de tentoonstelling zijn meer dan 45 outfits opgenomen, waaronder de eerste jurken die Van Herpen met een 3D-printer heeft gemaakt en die de basis vormen van haar huidige succes.
Iris van Herpen. Transforming Fashion, 7/11 t/m 15/5, High Museum of Art, Atlanta, Verenigde Staten

Lars Doberman bestaat verder uit de acteurs Reinout Scholten van Aschat, Mattias Van de Vijver en Jip van den Dool. Ze kennen elkaar van de Maastrichtse toneelschool. Hun liefde voor jazz en muziektheater bracht hen in 2013 bij elkaar. Toen maakten ze Een bebob verhaal, over het mythische aura rond jazzheld Chet Baker. Nu gaat het ze om de ambiguïteit van het kwaad. Ze werken samen met beeldend kunstenaar Jochem van Laarhoven.

Laatste vraag aan Van de Sande Bakhuyzen: hoe laat je het kwaad zien? 'Daar gaat ons onderzoek over. Hoe laten mensen hun kwade kant zien? Misschien wel door deze te verhullen. Ter voorbereiding op de voorstelling gaan we een week in retraite op een boerderij in Vught. Een soort sekte creëren, dat sektarische gevoel ervaren. Waarom willen mensen daar zo graag bij horen? Omdat je je als groep sterk voelt en omdat het cool is, denk ik. Als je goed geïndoctrineerd wordt, wil je niets anders dan bij een sekte. Manson was een meester in indoctrineren. Wij worden zijn leerlingen.'
(Vincent Kouters)

De familie Mansøn, door Lars Doberman en Orkater. Première 8/11, Toneelschuur, Haarlem. Daarna tournee t/m 15/12.

Meer tips: ouderwetse jurken

MODE Wie graag wegdroomt bij ouderwetse jurken kan dit najaar terecht bij Palais Galliera in Parijs. Gravin Élisabeth Greffulhe (1860-1952) was in haar tijd een gerenommeerd societyfiguur die bekendstond om haar schoonheid en elegantie; ze was een belangrijke inspiratiebron voor onder anderen Marcel Proust, die in À la recherche du temps perdu aan haar refereert. Zoals het dames van haar stand betaamt, bezat ze een indrukwekkende garderobe met ontwerpen van de vermaarde couturiers van die tijd. Denk aan Charles Frederick Worth, Jeanne Lanvin, Mariano Fortuny en Vitaldi Babani. In Palais Galliera zijn behalve zo’n vijftig outfits ook portretten, foto’s en filmpjes over gravin Élisabeth Greffulhe te zien.
La Mode retrouvée. Les robes-trésors de la Comtesse Greffulhe, 7/11 t/m 20/3, Palais Galliera, Parijs, Frankrijk.

20/11 Joris Laarmans eerste solo

BEELDENDE KUNST Deze zomer nog haalde ontwerper Joris Laarman (1979) de kranten met het stoutmoedig plan om 's werelds eerste 3D-geprinte brug te plaatsen over een Amsterdamse gracht. Na bekendmaking van de locatie hoopt Laarman komend voorjaar te kunnen beginnen met printen. Dat zal 'live' gebeuren op de locatie, zodat de brug al tijdens het maakproces zal uitgroeien tot een toeristische attractie.

Het is niet voor het eerst dat Laarman opzien baart met een innovatief idee. Zo maakte hij al eens een stoel waarvan de constructie was gebaseerd op het principe van menselijke botten, die dikker zijn waar ze meer kracht moeten verdragen; de algoritmische vorm van deze 'bottenstoel' werd berekend door een computer. Ook bedacht hij een levende lamp met een kap die was opgebouwd uit gemanipuleerde cellen van vuurvliegen.

Laarman bedenkt en vervaardigt de experimentele hoogstandjes op het snijvlak van kunst, wetenschap en design met een team van medewerkers in zijn laboratorium in Amsterdam. Het Groninger Museum heeft de eer als eerste een solotentoonstelling van deze opmerkelijke ontwerper te mogen maken, waarop zowel oud als nieuw werk te zien zal zijn. Aansluitend maakt de expositie een tournee langs musea in Europa, de VS en China.
Jeroen Junte

Joris Laarman: 20/11 t/m 27/3, Groninger Museum, Groningen.

Joris Laarman Beeld Adriaan de Groot

Meer tips: Alexander Calder

BEELDENDE KUNST Kunst is statisch, dachten velen lange tijd: beelden die niet van hun sokkel komen; schilderijen die stil aan de muur blijven hangen. Totdat ze de mobiles van de Amerikaanse kunstenaar Alexander Calder (1898-1976) zagen. Aan het plafond hing hij metalen platen die meedeinden op de wind. Sindsdien is de kunst ook beweging.
Alexander Calder, 11/11 t/m 3/4, Tate Modern, Londen, Engeland

Meer tips: Le Guess Who?

MUZIEK De mooiste en avontuurlijkste pop wordt weer voor het laatst bewaard. Op het inmiddels wereldfaam genietende Le Guess Who? verschijnen Kamasi Washington, Annette Peacock met Sunn O))), Josh T. Pearson, Deerhunter en Destroyer, plús Mikal Cronin met orkest.
Le Guess Who?, 19 t/m 22/11, diverse locaties Utrecht.

28/11 Mysterium door het Radio Filharmonisch Orkest

Mysterium, Skrjabins totaalkunstwerk, onthuld in het Concertgebouw.

MUZIEK Aan de voet van de Himalaja moest het gebeuren. De Russische componist Alexander Skrjabin (1872-1915) had er alvast een stuk land gekocht. Daar, in Darjeeling, zou hij zijn zevendaagse waagstuk Mysterium celebreren, een ­Gesamtkunstwerk waarin hij muziek en dans wilde combineren met sferische elementen als geur, lichtval en bergnevel.

Wonderlijke vent. Skrjabin was niet alleen de meest virtuoze pianist van zijn tijd, ook als componist sloeg hij piketpalen. Kenners zien ­Skrjabins tien pianosonates als de oorspronkelijkste sinds Beethoven. Tot zijn inventies behoorde verder het clavier à lumières, een 'lichtklavier', dat niet alleen klanken voortbracht maar ook kleuren projecteerde. Als theoreticus knoopte hij uiteenlopende werelden aan elkaar, van theosofie en synesthesie tot mystiek en erotiek.

In het centrum van Mysterium had Skrjabin zichzelf gedacht. Met hem als spiritueel leider achter het klavier ging het onvolmaakte mensenras plaatsmaken voor nobeler wezens. 'Er zal geen enkele toeschouwer zijn', droomde Skrjabin, 'iedereen is deelnemer.' Hij plande Mysterium in een kogelvormige concertzaal. Tot slot van de seance zou de mensheid opgaan in het Al, 'gestreeld door de dieren, gekust door de zon'.

Een pukkel op Skrjabins bovenlip stak er een stokje voor. De visionair kreeg een bloedvergiftiging en stierf. In de nalatenschap zaten grote lappen Mysterium-tekst, plus de muzikale aanzet tot een voorspel. De Russische componist Alexander Nemtin (1936-1999) trok er 28 jaar voor uit om het project te reconstrueren. Hij leverde een drieluik af voor orkest, orgel, piano, sopraan, gemengd koor en lichteffecten, met als bevlogen deeltitels Universum, Mensheid en Transfiguratie.

Op 28 november klinkt in het Amsterdamse Concertgebouw een ongetwijfeld flauwe echo van Skrjabins plannen. Maar een volgende kans op extase en verlossing komt er voorlopig niet. Aanschuiven dus, in de NTR Zaterdagmatinee, waar dirigent Markus Stenz en het Radio Filharmonisch Orkest Mysterium onthullen.
(Guido van Oorschot)

Skrjabin/Nemtin: Mysterium door het Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Markus Stenz. Concertgebouw, Amsterdam, 28/11.

Markus Stenz Beeld Getty

Meer tips: Caligula

THEATER De Vlaamse theatermaker Guy Cassiers stortte zich al eerder op wrede machtswellustelingen: Stalin, Hitler en Hirohito. Nu is Caligula aan de beurt, zoals Camus hem gestalte gaf; als nietsontziend enerzijds, en als zoeker en filosoof aan de andere kant.
Caligula door Toneelhuis, 19/11 t/m 16/12, tournee.

Meer tips: Een soort Hades

THEATER Thibaut Delpeut heeft een prachtploeg acteurs bij elkaar voor de enscenering van Lars Noréns toneelstuk over een stel patiënten in een psychiatrisch ziekenhuis. Het blijkt hier niet alleen een soort helleplek, maar evenzogoed een veilige haven waar de tijd lijkt stil te staan.
Een soort Hades door Theater Utrecht, 21/11 t/m 7/2, tournee.

December Steve Jobs film

FILM Nog geen twee jaar na de dood van Steve Jobs (1955-2011) verscheen met Joshua Michael Sterns Jobs de eerste speelfilm over de legendarische medeoprichter en topman van Apple - het tv-drama Pirates of Silicon Valley (1999) niet meegerekend. Ondanks de prima hoofdrol van Ashton Kutcher kreeg Jobs een nogal lauwe ontvangst. En dat kwam misschien ook een beetje doordat zich toen al een veel interessantere Jobs-productie had aangediend.

De zeer gewaardeerde scenarist Aaron Sorkin (The Newsroom, The Social Network) werd al in 2012 door Sony Pictures aangesteld om een filmscript te schrijven over Jobs. 'In zijn handen zal de film alles worden wat Jobs zelf was: boeiend, onderhoudend en polariserend', zei Sony-voorzitter Amy Pascal destijds.

Al gauw onthulde Sorkin wat hij zich bij zo'n polariserende film voorstelde. Steve Jobs zou gaan bestaan uit drie scènes, elk een half uur lang en verlopend in real time. Hier en daar een flashback voor de afwisseling, maar verder zouden de mega-scènes zich volledig op drie belangrijke productpresentaties uit Jobs' loopbaan concentreren: die van de Macintosh in 1984, NeXT in 1988 en de iMac in 1998.

Een op papier al uiterst prikkelend concept, maar het bleek knap lastig om de juiste regisseur en acteurs te vinden. David Fincher haakte na mislukte onderhandelingen af als regisseur; eerst zou Christian Bale Jobs spelen, toen Leonardo DiCaprio, vervolgens opnieuw Bale, of misschien toch eerder Ben Affleck of Matt Damon. Het geharrewar eindigde bij Danny Boyle (Slumdog Millionaire) als regisseur, terwijl Michael Fassbender de hoofdrol kreeg en Seth Rogen, Kate Winslet en Jeff Daniels tekenden voor de belangrijkste bijrollen.

Begin december kunnen we zien of die stoelendans de prikkelende, eigenzinnige publieksfilm heeft opgeleverd die Sorkin voor ogen stond. De snel gemonteerde trailer suggereert in elk geval niets van de rigoureuze drie-scène-structuur, en er is opmerkelijk veel ruimte voor de moeizame relatie tussen Jobs en dochter Lisa. Blijkbaar neemt de film het ook niet altijd even nauw met de feiten: na het zien van de trailer liet Apple-medeoprichter Steve Wozniak (in de film vertolkt door Rogen) weten dat hij helemaal niet zo praat en dat hij nooit heeft gezegd dat hij te weinig erkenning voor zijn uitvindingen kreeg. Bovendien: 'Ik voelde veel van de echte Jobs in de trailer, maar wel een beetje overdreven.'

Of Fassbender een overtuigende titelheld is, laat zich met zo'n spervuur aan indrukken evenwel lastig zeggen. In elk geval staan de voor Jobs kenmerkende coltrui en spijkerbroek hem goed.
(Kevin Toma)

Steve Jobs verschijnt naar verwachting in december in Nederland in de bioscoop.

Meer tips: Robert Long, de musical

MUSICAL Paul Groot is Robert Long in de gelijknamige, biografische musical over leven en werk van deze Nederlandse zanger, die doorbrak met Unit Gloria en daarna vooral naam maakte als Nederlandstalige solo-artiest met in die tijd gedurfd repertoire. Koefnoen-collega Jeremy Baker speelt Longs theatermaatje Leen Jongewaard.
Robert Long, de musical, vanaf 25/11, tournee

Meer tips: Isa Genzken

BEELDENDE KUNST Grootschalig overzicht (voor het eerst in Nederland) van de Duitse kunstenares Isa Genzken. Begonnen als minimalist heeft ze zich ontwikkelt tot een kunstenaar die steeds autobiografischer en geëngageerder te werk gaat.
Isa Genzken, 29/11 t/m 6/3, Stedelijk Museum, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden