'Dit is niet mijn laatste rol'

Hans Croiset is 81, maar hij piekert er niet over kalmer aan te doen. Hij speelt in De Vader vijf keer per week een man die aan alzheimer lijdt. Het gevoel dat ook voor hemzelf het afscheid nadert, heeft hij losgelaten. 'Dit is niet mijn laatste rol.'

Hans Croiset denkt nog niet aan stoppen. Beeld Ivo van der Bent

Heerlen, Assen, Hoorn, Almelo... de komende maanden reist acteur Hans Croiset (81) naar zestig theaters in Nederland. Vier tot vijf avonden per week laat hij in de voorstelling De Vader anderhalf uur lang zien hoe het voelt sluipenderwijs je geheugen te verliezen. Weer zal zijn personage André zijn horloge niet kunnen vinden, zijn dochter voor een ander aanzien, haar nieuwe vriend verwarren met haar ex en denken dat spullen uit zijn appartement verdwijnen. Hij zal doen alsof er niks aan de hand is. Zijn omgeving wordt gek, niet hij. En hij zal geërgerd roepen dat hij niemand nodig heeft, laat staan een verpleegster. Om dan bedroefd te constateren dat het voelt alsof hij één voor één zijn blaadjes verliest.

De vrouw: 'Al uw blaadjes? Wat bedoelt u?'

André: 'Nou, takken. En wind. Ik begrijp niet wat er gebeurt. Begrijpt u wat er gebeurt? Al dat gedoe over huizen en appartementen. Je weet niet meer waar je je hoofd moet neerleggen. Ik wéét waar mijn horloge is. Ik heb het om. Maar ik weet niet meer hoe laat ik moet...'

Pittig

Hoe intensief ook, Croiset heeft Senf Theaterpartners en Kik Productions, die de Franse toneelhit Le Père naar Nederland hebben gehaald, niet gevraagd in de tourplanning rekening te houden met zijn leeftijd: 'Alsjeblieft niet, dan wordt het tijd te stoppen.' Zoals hij ook nooit een oortje zal gebruiken om tekst ingefluisterd te krijgen. 'Dat is geen acteren meer. Dat is een hulpmiddel dat slechts bevestigt dat iemand nog zo nodig moet.'

Tijdens een autorit van zijn woonplaats Breukelen naar een try-out in Schouwburg Cuijk, telt hij de negen keer dat hij het stuk deze week heeft gespeeld, generale meegerekend. Pittig. En ja, jammer dat hij de komende tijd voorstellingen van collega's moet missen. Croiset is naast regisseur, acteur, docent en schrijver ook fervent toeschouwer, samen met zijn vrouw, regisseur Agaath Witteman.

Maar het stuk van de Franse schrijver Florian Zeller (37) is die intensieve tournee zeker waard. 'Nooit eerder moest ik zo in het moment acteren. Andrés tekst bestaat uit allemaal gedachtenimpulsjes. Zinnetjes die ik moet herhalen zonder te laten zien dat ik ze herhaal. Dat is het moeilijkste aan het spelen van deze dementerende vader: het is een rol zonder logica. Lastig om te overmeesteren. Ik kan in niets voortborduren op het voorafgaande.'

Beeld Ivo van der Bent

Vreugdedansje

In Veenendaal, de avond voor Cuijk, heeft Croiset die onlogische 'alzheimer'-toon voor zijn gevoel nog niet exact te pakken. Hij zoekt naar variatie in tien soorten 'Oh ja?' Actrice Johanna Ter Steege, bekend van films als Spoorloos, Tirza en Achtste-groepers huilen niet, worstelt met het juiste volume: hoe behoud je met versterkte stem in een grote zaal toch de intimiteit tussen een weerspannige vader en een redderende dochter. Haar Anne raakt als mantelzorger gemangeld tussen keuzen: wat is het beste voor wie? En hoe leg je iets twintig keer uit aan iemand die niet weet dat hij vergeet? Croisets vreugdedansje achter de toneelwand, nadat hij een scène wel goed heeft afgerond, blijkt net zichtbaar voor publiek.

In Cuijk valt een avond later het hele raderwerk wel op zijn plaats, mede dankzij concrete tips van regisseur Gijs de Lange. De zaal reageert hoorbaar ontroerd op de ontreddering. Af en toe klinkt een lach - De Vader is ook een tragikomedie.

Juist de sociaal-maatschappelijke thematiek, herkenbaar voor iedereen die met dementie te maken krijgt, maakt dit toneelstuk zo actueel, vindt Croiset. 'Ik heb altijd gezocht naar de actuele relevantie van klassieke toneelteksten - Vondel, Shakespeare, Brecht, Buchner. Deze tekst ademt het nu. Het is knap hoe een jonge dertiger als Zeller zich zo weet te verplaatsen in het hoofd van een alzheimerpatiënt.'

Beeld Ivo van der Bent

Een partituur van het vergeten

Zeller baarde tien jaar geleden internationaal opzien met zijn politiek incorrecte roman La fascination du pire (Gefascineerd door het ergste). Hij werd in één adem genoemd met de Franse schandaalschrijver Michel Houellebecq, vanwege het openlijk bekritiseren van de islam, om daarmee de censuur op fictie aan de kaak te stellen. Zeller werd net als Houellebecq uitgemaakt voor islamofoob. In 2012 schreef hij het toneelstuk Le Père, dat inmiddels in 25 landen is vertaald, waaronder Brazilië, Italië en Korea.

Toen Croiset het script kreeg voorgelegd, herkende hij direct de theatrale kwaliteit. 'Het stuk springt ingenieus heen en weer. Er treden persoonsverwisselingen op. De verwarring van de vader wordt ook de verwarring van het publiek. Toeschouwers voelen dat ze in het hoofd van die man terechtkomen. Ze ervaren hoe zijn wereld vijandig uit elkaar valt. Zijn wantrouwen wordt voorstelbaar, zonder sentimentele uitbarstingen. Het is een soort klankscenario, een partituur van het vergeten.'

Omdat meerdere acteurs dezelfde personages spelen, veroorzaakt het stuk opzettelijk de verwarrende onzekerheid die André ook overvalt. Wanneer Rian Gerritsen opkomt als dochter Anne, voel je hoe hij zijn eigen dochter niet meer herkent. Annes vriend Pierre wordt vertolkt door Wim Bouwens en Christo van Klaveren - hun bejegening ervaart hij als vijandig. Verpleegster Laura (gespeeld door stagiair Emma Linssen) herinnert André aan zijn lievelingsdochter Elise - hij snapt niet waarom zij hem niet meer opzoekt.

Nuchter

Naast Croiset en Ter Steege, die bijna continu in beeld zijn, spelen deze acteurs bijrolletjes, zo lijkt het: ze duiken kortstondig op voor de melkwitte kastenwand van het Parijse appartement. Maar achter deze toneelmuur zijn ze continu bezig met een ingenieuze carrousel van verdwijnende rekwisieten. Gerritsen loodst Croiset van scène naar scène, naar de juiste plek. Ze helpt hem in zijn pyjama, wrijft zijn haar in de war en legt zijn script op de juiste pagina, onder het schijnsel van een schemerlampje.

Croiset kende grote delen van het 90 pagina's tellende script al ruim voor de repetities uit zijn hoofd. In Veenendaal was zijn souffleuse één keer hoorbaar, maar merkte haar hint niet eens op, zo zat hij in zijn spel. 'Sterker nog, ik lepel mijn eerste hoofdrol nog zo op, toen ik in 1955 als 19-jarige in de wereldpremière speelde van Een bruid in de morgen van Hugo Claus. Grappig, ik vertolkte Thomas, 'een simpele ziel' die ervan droomde naar de dierentuin in Londen te gaan. André torpedeert in De Vader juist de droom van zijn dochter om naar Londen te gaan. Je zou kunnen zeggen: de cirkel is rond, ik kan mijn graf gaan graven, maar ik houd niet van die levensromantiek. Er komen wel meer cirkels.' Hij heeft ook geen gelukbrengende rituelen in de kleedkamer voor een voorstelling. 'Daar ben ik te nuchter voor.'

Croiset mag met recht een éminence grise worden genoemd: hij geniet een grote reputatie binnen de theaterwereld als gelauwerd acteur, regisseur van roemruchte producties, docent aan toneelacademies en artistiek leider en medeoprichter van gezelschappen (Publiekstheater, Het Nationale Toneel en Het Toneel Speelt).

Het interview gaat verder onder de foto.

Beeld Ivo van der Bent

De laatste jaren realiseert hij zich echter bij ieder optreden de onvermijdelijkheid van 'de laatste keer': misschien nooit meer op de planken staan van de Stadsschouwburg Amsterdam of spelen in de Haagse residentie van Het Nationale Toneel.

Maar nu, tijdens repetities en try-outs van De Vader, is dat gevoel totaal verdwenen. Misschien omdat hij zich realiseert dat dementie in zijn familie niet voorkomt, niet bij zijn nog acterende broer Jules (79), niet bij zijn in 1993 overleden vader Max Croiset (acteur, regisseur, voordrachtskunstenaar en toneelauteur), niet bij zijn in 2002 gestorven moeder Jeanne Verstraete (actrice). 'Mogelijk zijn acteurs minder bevattelijk voor geheugenverlies omdat wij onze hersenen continu trainen door teksten uit het hoofd te leren.'

De Vader wordt niet zijn laatste rol, zegt Croiset. Hem wacht nog een samenwerking met regisseur Johan Simons, die veel in Duitsland werkzaam is, en actrice Elsie de Brauw. Zij wil met hem een dialoog spelen. Wanneer, waar en waarin is nog niet bekend. Alleen dit driespan. Hij verheugt zich erop. 'Ik ga het zeker niet in het Duits spelen, daar zijn mijn hersenen te oud voor. Als ik een zin oversla, kan ik in het Duits niet meer improviseren. In het Nederlands wel.'

Croiset ademt toneel. Als iets hem het acteren onmogelijk zou maken, hoopt hij in ieder geval toeschouwer te kunnen blijven. Zonder theater kan hij niet. En mocht hij niet meer buiten komen, maakt hij van zijn hoofd een theater: 'Dan speel ik aan de binnenkant van mijn ogen.'

De Vader, van Florian Zeller door Senf Theaterpartners en Kik Productions, in samenwerking met Alzheimer Nederland.
Regie: Gijs de Lange.
Try-outs: vanavond Purmerend, 17/12 Nieuwegein en 19/12 in Den Haag.
Première 20/12 in de Koninklijke Schouwburg, Den Haag.
Tournee t/m 25/3.

Croisets boek Ik, Vondel, verschijnt in april bij Uitgeverij Cossee.

Grootheid

Hans Croiset (1935) is de oudste zoon van het acteursechtpaar Max Croiset en Jeanne Verstraete. De voordrachtskunst gaat terug tot aan zijn grootouders. Croiset kreeg thuis toneelles van vader Max. Zonder een opleiding aan een toneelacademie groeide hij uit tot een grootheid in de theaterwereld. Hij werd medeoprichter en artistiek leider van gezelschappen als het Publiekstheater, Het Nationale Toneel en Het Toneel Speelt; hij doceert nog steeds aan toneelacademies, heeft als regisseur grote producties op zijn naam staan en verdiende als geridderd acteur zijn sporen in voorstellingen zoals Antigone van Sophocles (1980) en Het Licht in de ogen (2003) van Ger Thijs.

Met Agaath Witteman heeft hij drie kinderen. Croisets memoires, Badhuisweg, verschenen in 2010. Zijn eerste roman, Lucifer onder de Linden verscheen in 2011 en in 2013 volgde Lente in Praag. In april verschijnt Ik, Vondel, een gefictionaliseerde biografie van Joost van den Vondel.

Jules Croiset (79) speelt nog t/m 21/1 in de theaterbewerking Bint naar het gelijknamige boek van Borderwijk. Met luide stem en gearticuleerde dictie vertolkt Croiset de rol van schooldirecteur Bint, die geen afscheid kan nemen van een schoolsysteem vol tucht, orde en discipline, zelfs niet als er slachtoffers vallen.

Bram van der Vlugt (82) speelt nog t/m 2/3 in Vaders & Zonen van Hummelinck Stuurman. Hij speelt een gepensioneerd acteur die het podium belangrijker vond dan het vaderschap. Hij waant zich King Lear en gaat meesterlijk los in een waanzinnige stormscène.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden