Dit is internationaal 'by far' de meest gespeelde Nederlandse toneelauteur

Maar in eigen land is Lot Vekemans relatief onbekend

Hoewel de naam Lot Vekemans niet iedereen iets zegt, is zij internationaal de meest gespeelde Nederlandse toneelauteur. Vooral Gif (2009) is een wereldhit. De Volkskrant vroeg haar hoe dat toch komt.

Lot Vekemans. Foto Marie Wanders, visagie Marloes Mulders

Er zijn dagen, zegt toneelschrijver Lot Vekemans (52), dat haar stuk Gif uit 2009 op zeven verschillende plaatsen wereldwijd speelt. Toen zij op 1 december de voorstelling Poison in het Orange Tree Theatre in Londen bijwoonde, speelde het stuk óók in Canada, én in het Duitse Bochum, en was de oerversie van NTGent op tournee in Nederland. Hoewel Vekemans in eigen land een relatief onbekende naam is - anders dan bijvoorbeeld Ger Thijs of Maria Goos - is zij internationaal momenteel de meest gespeelde Nederlandse toneelauteur. 'By far', voegt ze daar gespeeld ijdel aan toe. Lachend: 'Al heeft Maria lang voorgestaan.' Ze is eigenlijk niet het type om over zoiets op te scheppen. 'Mijn moeder zou zeggen: 'Stinkt dat niet een beetje, Lot?''

Niettemin is Gif een onwaarschijnlijk internationaal succes: in Duitsland alleen al zijn er 43 verschillende versies gemaakt, en wereldwijd staat de teller nu op 74 producties in 21 landen. Gif speelt in Buenos Aires en Mexico-stad, in Montevideo en Wuppertal, in Brisbane, Bloemfontein, Thessaloníki en Shanghai. Vekemans: 'Laatst grapte ik tegen mijn agent dat ik een feest geef als we de honderd halen. Hij zei: 'Daar hou ik je aan, want dat gaat zeker lukken.''

In Gif zijn we getuige van de ontmoeting van twee ex-geliefden, die elkaar tien jaar na de dood van hun zoon treffen bij zijn graf. Rondom de begraafplaats is gif in de grond ontdekt, en hun dode kind moet worden herbegraven. Terwijl ze wachten op de administratieve afhandeling, rijten confronterende gesprekken oude wonden open. Over rouw gaat het stuk, over vergeving. En over de vraag of na zo'n tragedie een nieuw begin mogelijk is. In de tekst wisselen prozaïsche zinnetjes en dramatische momenten elkaar moeiteloos af. Onsentimenteel is het, ogenschijnlijk luchtig en soms zelfs ronduit grappig. Tot een klein gebaar of een enkel woord je weer de keel dichtknijpt.

De Nederlandse oerversie werd gespeeld door acteurs Elsie de Brauw en Steven van Watermeulen, in regie van Johan Simons bij het Vlaamse gezelschap NTGent, en maakte een lange, zeer succesvolle tournee door Nederland en België. Nadat Simons intendant werd bij de Münchner Kammerspiele nam hij Gift - nu in het Duits - in 2011 op als Gastspiel in de programmering. Maar wat in Duitsland echt de grote hausse veroorzaakte, zegt Vekemans, was de versie van het Deutsches Theater in Berlijn, met steracteurs Dagmar Manzel en Ulrich Matthes. Daar staat het sinds de première op 9 november 2013 al bijna vijf jaar ononderbroken in de programmering. 'Dat was zo'n succes', aldus Vekemans, 'dat daarna elk Duits stadstheater het wilde hebben.'

Inmiddels wordt haar stuk gespeeld op elk continent. 'Ik zie nog voor me hoe ik het zat te schrijven in een bungalowpark in Groesbeek. En nu spreken Chinese acteurs de zinnen uit die door mij toen bedacht zijn. Dat is onvoorstelbaar.'

Hoe verschillen al die versies van elkaar? Waarin komen ze overeen? En wat verklaart de mondiale aantrekkingskracht van dit stuk? Vekemans leidt ons langs een paar opvallende ensceneringen. 'In sommige landen verandert door de specifieke context de betekenis. Kennelijk biedt de tekst daar ruimte voor.'

Tekst gaat verder onder de video.

Lot Vekemans

Lot Vekemans (Oss, 1965) volgde een schrijfopleiding aan schrijversvakschool 't Colofon in Amsterdam. Ze debuteerde als toneelschrijver in 1998 met het stuk Geen gewoon meisje. Later volgden onder meer Truckstop (2002), Zus van (2004), Judas (2007) en Gif (2009).

In 2005 ontving ze de Van der Viesprijs voor haar complete oeuvre. In 2016 kreeg Vekemans de Ludwig Mülheims Theaterpreis voor haar Duitstalige oeuvre. Op 26/1 gaat bij Matzer Theaterproducties een nieuw stuk van Vekemans in première: Niemand wacht op je, dat zal worden gespeeld in gemeentehuizen en raadszalen.


Zuid-Afrika, Bloemfontein - première 22-7-2017

Een goed voorbeeld daarvan is Zuid-Afrika. De voorstelling daar, onder regie van Erwin Maas, werd gespeeld in drie talen: het Engels, het Afrikaans en het Xhosa. De vrouw was een witte actrice, de man een zwarte acteur. 'Het publiek daar vond het een verademing dat het een gemengd koppel zag op toneel, zonder dat het stuk daarover ging - ze zagen eindelijk gewoon een reflectie van een intussen veelvoorkomende werkelijkheid.' Tegelijkertijd kregen door de beladen geschiedenis van het land bepaalde zinnen plots een sterke politieke lading. 'Wij hebben een geschiedenis samen die nooit meer voorbij zal gaan.' Die zin gaat over het stel en hun droevige verleden, maar werd met dit gemengde koppel ook een verwijzing naar de apartheid en de vraag hoe zwart en wit ondanks die beladen geschiedenis samen verder kunnen. Vekemans: 'Opeens gingen die woorden óók over twee bevolkingsgroepen met een gedeeld trauma. Dat krijg je dan gewoon cadeau.' Ook de drie verschillende talen voegden een betekenislaag toe, aangezien het stuk gaat over twee mensen die opnieuw een gezamenlijke taal moeten ontwikkelen.

'Meesterlike spel in die tweepersoonstuk wat diep ontroer', schreef het Zuid-Afrikaanse Volksblad; ''n plesier om te aanskou.'

Erwin Maas had Gif eerder in New York geregisseerd, en hoewel hij van plan was in Zuid-Afrika een compleet andere enscenering te maken, lukte dat hem niet: haar taal was simpelweg te dwingend, zei hij. De Zuid-Afrikaanse acteurs hadden bij het spelen precies dezelfde impulsen als die in New York. Dat werd blijkbaar gedicteerd door de tekst. Vekemans: 'Het is soms choquerend om te zien hoezeer de verschillende versies op elkaar lijken.'


China, Peking en Shangai - première 1-12-2016

In China koos regisseur Jeroen Versteele, anders dan de meeste andere regisseurs, voor een sterk theatraal openingsbeeld. De meeste decors van Gif wereldwijd bestaan uit zo'n beetje dezelfde elementen: een kale ruimte, stoeltjes, en een koffieautomaat en een waterkoeler. Vekemans: 'Die komen in 99 procent van de gevallen terug.' Maar Versteele begint de voorstelling heel poëtisch met een langdurige miezerregen van zand en een omineuze, klaaglijk gezongen prelude.

Hij haalde het verhaal niet naar China, maar liet het in de oorspronkelijke context, dus zijn Chinese acteurs spelen Nederlandse personages. Tegelijk, zo blijkt uit de registratie, is de beeldtaal onmiskenbaar oosters. Vekemans heeft deze versie helaas niet zelf live kunnen bijwonen, maar Versteele heeft haar via de mail uitgebreid verslag gedaan.

Hij was gewaarschuwd voor het Chinese publiek, schreef hij, dat luidruchtig en ongeïnteresseerd zou zijn: Ze gebruiken tijdens de voorstelling actief hun smartphone, ze bestellen eten en houden hun vrienden op de hoogte. Ze spelen snake, maken selfies en proberen nieuwe ringtones uit. Maar niets van dat alles bij Gif, volgens Versteele: 'Ik moet zeggen: tijdens de meeste voorstellingen was het doodstil.' Het meeste Chinese theater is commerciële humor, staatspropaganda òf superexperimentele underground, aldus Versteele. Toeschouwers vertelden hem dat ze zulke persoonlijke drama's in het theater niet gewend zijn: er werd zelfs gehuild in de zaal. Normaal gesproken klappen Chinezen niet echt, maar deze voorstelling kreeg een langdurig, daverend applaus. Vekemans: 'Later begrepen we dat de impact in China ook samenhangt met de (inmiddels afgeschafte) één-kind-politiek. Daardoor werd het verlies van een kind daar nóg sterker gevoeld.'


Griekenland, Athene - première 21-4-2017

Vekemans was verrast door de interesse uit Griekenland, van nota bene twee theaters, één in Thessaloníki en in Athene. 'Ik dacht: Griekenland wordt maatschappelijk zó geplaagd, met eerst de economische crisis en toen de vluchtelingencrisis. Het land is verdeeld en failliet, vanwaar de belangstelling voor zo'n kleinschalig, persoonlijk drama?'

Maar actrice Evri Sofroniadou werd simpelweg verliefd op de tekst, zo mailde ze aan Vekemans. Zo verliefd dat ze eigen geld in de productie investeerde, 'which is downright madness considering the impossible financial circumstances in Greece'. Sofroniadou schreef dat veel theaters in Griekenland als reactie op de crises vooral luchtig en humoristisch aanbod programmeerden. Met als gevolg dat het publiek juist snakte naar iets substantiëlers. Regisseur Roula Pateraki werd elke avond omringd door toeschouwers die niet weg wilden, en met haar wilden napraten over het stuk. Evri Sofroniadou wil Gif graag opnieuw spelen in Athene, schrijft ze, maar daarvoor moet ze nu op zoek naar sponsors, want haar geld is op.


Duitsland, Bochum - première 14-3-2015

Meestal respecteren vertalers en regisseurs het oorspronkelijke stuk en hoe Vekemans het bedoeld heeft. 'Al kan ik natuurlijk geen Grieks of Chinees lezen. Maar ik heb als voorwaarde dat voor de vertaling altijd het Nederlandse origineel wordt gebruikt.' Bij Schauspielhaus Bochum deed regisseur Heike Götze wel een opmerkelijke ingreep: zij laat haar twee acteurs het derde bedrijf opnieuw spelen, maar dan met de rollen omgedraaid. Acteur Dietmar Bär, bekend van Tatort, heeft hier de tekst van de vrouw, actrice Bettina Engelhardt die van de man. Vekemans: 'Eigenlijk is het onnodig, omdat je sympathie vanzelf al wisselt tussen hem en haar. Het stuk laat juist zien dat clichés van wat 'mannelijk' is en wat 'vrouwelijk' uiteindelijk niet opgaan. Maar het werkt daar toch. Die Dietmar Bär, de Tatort-commissaris, is zo'n hele grote, forse, stoere vent. Als hij opeens de teksten van de vrouw uitspreekt, heeft dat iets heel ontroerends.'

Bochum heeft daarbij ook een behoorlijk afwijkend decor, meer dramatisch en operatesk: de acteurs staan in wat een woonkamer lijkt, waar de meubels zijn overtrokken met lakens, als in een verlaten huis. Een lege kinderwagen en een hobbelpaard herinneren opzichtig aan het drama. Vekemans: 'Dat is net iets té, naar mijn smaak. Vaak dwingt mijn kale taal een sobere setting af, en ingetogen spel. Mijn uitganspunt was bijna klinisch: ik deed een studie naar verlies en rouw. Als in een recensie staat - en dat is meestal het geval, dat het 'niet sentimenteel is', dan weet ik dat het goed is gelukt. Heel soms krijgen acteurs en regisseur de neiging om het er te dik bovenop te leggen, om het drama te gaan illustreren. Dan wordt het melodrama, en dat wilde ik juist voorkomen.'

Er is één Duitse versie geweest waarbij dat mis ging, en Vekemans haar eigen stuk 'een draak' vond geworden, zegt ze. Maar ze wil liever niet onthullen welke.

Sailliant detail: acteur Andreas Grothgar, de echtgenoot van Bettina Engelhardt, vertolkt 50 kilometer verderop in Düsseldorf de rol van de man in een andere versie van Gif. Het acteurskoppel, dat samen twee kinderen heeft, wilde het stuk niet samen spelen; dat was te persoonlijk.

Vekemans: 'Ik hoor vaak van acteurs dat ze het pijnlijk vinden om dit stuk te spelen. Geweldig aan de ene kant - het is echt een stuk waarin acteurs kunnen schitteren - maar ook moeilijk, omdat het onvermijdelijk is om te kijken naar hun eigen ervaringen met verlies en rouw.'

En dat aspect is waarschijnlijk nu net wat Gif zo universeel succesvol maakt. Vekemans: 'Op voorhand zou je misschien denken dat rouw in China anders is dan in Duitsland of Nederland. Maar in essentie is het niet zo anders. We uiten het wel verschillend, hebben er andere vormen en rituelen voor - we tonen het wel of niet, stoppen het weg of wentelen ons erin. Maar in de menselijke ervaring verschilt het niet zoveel. Daarin komen we wereldwijd heel dicht bij elkaar.'

De oerversie van Gif door NTGent, is te zien in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag, op 9 en 10/1.

Op 11 januari speelt Gift voor de 75ste keer in het Deutsches Theater Berlin. Gift bij Schauspielhaus Bochum speelt opnieuw op 13/1.

Meer over