Dit is hét literaire talent van 2017

De absurdheid van gewone situaties en het juiste woord vinden, daar breekt auteur Roos van Rijswijk haar hoofd vaak over. Over de columns van Carmiggelt raakt ze niet uitgesproken en er zijn meer klassiekers die haar hebben beïnvloed.

Roos van Rijswijk: "Ik ben altijd op zoek naar precies het juiste woord, en ik schrijf ook nogal compact." Beeld Linda Stulic

Ze debuteerde dit jaar met Onheilig, een roman over een zieke moeder en haar afwezige zoon. Ze bespreekt thema's als verstoorde ouderliefde, ziekte, dood, liefde in een bejubeld boek vol 'achteloze hoogstandjes', aldus de recensie in de Volkskrant. Ze ontving ook de Anton Wachterprijs, een tweejaarlijkse prijs voor het beste debuut. Nu is de literatuurwetenschapper (die pas op haar 24ste ging studeren, maar wel al theaterteksten schreef en columns voor een universiteitsblad) uitgeroepen tot literair talent van 2017. Welke boeken maakten haar tot de schrijfster die ze nu is?

De Talenten van 2017

Welke talenten zetten komend jaar de toon in Nederland? Om die vraag te beantwoorden raadpleegde de Volkskrant voor het vijfde jaar op rij zo'n 250 boven elke twijfel verheven kenners, die ieder met een topdrie kwamen voor hun eigen vakgebied. De optelsom resulteerde in de, mogen we wel zeggen, gezaghebbende lijst op de volgende veertien pagina's. Plus: hoe verging het de winnaars van vorig jaar?

Onbekend Arabisch sprookje over een dapper meisje

'Als kind las ik veel sprookjes, later ben ik ze ook gaan verzamelen. Helaas ben ik sindsdien vaak verhuisd en heb ik mijn collectie op een gegeven moment weggedaan. Achteraf zonde, want zij kwam van over de hele wereld. Grimm, Arabische sprookjes, Russische, Afrikaanse. Sprookjes zijn opgebouwd volgens een vast stramien: je hebt een held, een helper, een vijand. Zo leer je heel goed de structuur van een verhaal kennen. Ze zijn altijd wel erg rechttoe-rechtaan: er was eens, en de man zei, en hij bracht een vis naar... Zo schrijf ik helemaal niet. Wat dat betreft zijn sprookjes meer een opstapje geweest. Mijn lievelingssprookje is Arabisch, en het kan zijn dat ik er nu vijf door elkaar haal, maar het gaat over de heldhaftige tocht van een meisje dat haar vader moet redden, of een ander familielid, en zich daarom als jongen verkleedt. Ik las het rond mijn 9de voor het eerst en hebt het heel vaak herlezen, tot mijn 17de of zo. Ik denk dat het me ook aansprak omdat het over een dapper meisje ging, meestal waren de mannen de helden en moesten de meisjes gered. Hoewel ik me het einde niet meer kan herinneren, misschien moest ze toch trouwen en zeventien kinderen baren - broedmachines die we zijn (lacht hard).'

De harpij, roman van A.N. Ryst

'A.N. Ryst is een pseudoniem van Daan Remmerts de Vries, een kinderboekenschrijver, die zijn boeken voor volwassenen onder pseudoniem schrijft. De harpij is een episch verhaal over het ontstaan van de beschaving. Het boek speelt zich af in een soort aarde van voor de zondeval. De harpij is een mythisch wezen. Het verhaal gaat over een engel die neerstort, het is een sprookje voor volwassenen, heel lijvig en echt knap gedaan. Remmerts de Vries heeft gewoon een nieuwe wereld bedacht met een kustlijn, dorpjes, bossen. Ik denk dat ik het vooral zo mooi vind omdat het laat zien wat de mogelijkheden zijn van fantasie. Maar ja, bij mij geen mythische wezens. Als ik dit lees, denk ik: ik zou dat ook wel willen kunnen.'

Kroegverhalen, columns van Simon Carmiggelt

'Je hoort wel over 16-jarigen die het hele oeuvre van Kafka verslinden, nou, zo was ik helemaal niet. In mijn tienerjaren las ik vooral columns in de Volkskrant, CaMu, van wie ik dacht dat het één persoon was, en die van Sylvia Witteman. Later kreeg ik werk van Simon Carmiggelt. Een heel bekende bundel columns van hem is Kroegverhalen; hij zat vaak in de kroeg en schreef daar over. Het lijkt heel simpel, alsof hij gewoon opschrijft wat hij ziet gebeuren, maar hij heeft dingen samengevoegd en erbij verzonnen. Hij heeft me beïnvloed bij hoe ik observeer. Als iemand vervelend staat te doen aan de bar, kun je denken: wat een eikel. Maar je kunt je ook afvragen wat er gebeurd is, dat iemand zich zo gedraagt? Dat is veel interessanter. Columns zijn toegankelijk, maar als je goed leest, zie je dat de taal heel verfijnd is.

'Niet dat Sylvia Witteman altijd enorm verfijnde meningen ventileert, maar haar taalgebruik is heel rijk en ze heeft een enorme woordenschat. In al die columns ligt wel de basis voor het feit dat ik zelf ook de taal zo goed mogelijk wil benutten, het is belangrijk om veel woorden te kennen.'

Domweg gelukkig in de Dapperstraat, bloemlezing

'Op mijn 15de kreeg ik deze bloemlezing met Nederlandse gedichten van mijn tante. Een clichébundel, volgens een vriend van me. Maar ik ben er poëzie door gaan lezen en ik denk niet dat ik de enige ben. Elke keer als ik een gedicht mooi vond, was het van Leo Vroman. Hij verzorgt zijn taal goed, daar houd ik van. Zijn gedichten zijn vrij traditioneel, hoewel ze niet altijd rijmen, er zit klankrijm in, binnenrijm, het heeft ritme, het klinkt mooi. Ik lees alles wat ik schrijf ook altijd hardop, voordat ik het ergens publiceer. Bij poëzie draait het er om dat je de woorden gebruikt die precies uitdrukken wat je wilt zeggen. Ik ben altijd op zoek naar het juiste woord, en ik schrijf ook nogal compact. Alles begint bij mij als een kort verhaal. Als ik vijfhonderd woorden heb geschreven, denk ik meestal: ik ben klaar, het staat er allemaal in. Ik heb moeten leren uitspinnen. Dat je situaties kunt uitwerken, dat je in het hoofd van een personage kunt gaan zitten, dat je personages van a naar b kunt laten bewegen.'

Domweg gelukkig, in de Dapperstraat

Is dat een kapstok, toneelteksten van Esther Gerritsen

'Ik begon ooit met het schrijven van slechte puberpoëzie, die gelukkig niet bewaard is gebleven. Daarna ben ik met vriendinnen een jongerentoneelgroep begonnen, ik schreef de teksten. Ik heb wel eens een cursus toneelschrijven gedaan, daarvan ken ik dit boek van Esther Gerritsen. Het zijn allemaal korte scènes uit het gezinsleven, observaties van gesprekken. Het is grappig: de bizarre dingen die mensen kunnen zeggen, hoe ze elkaar per ongeluk beledigen. Of dat mensen alles wat ze zelf doen normaal vinden, terwijl het voor een ander totaal bizar kan zijn. Dat wordt het duidelijkst als je als kind bij een ander kind gaat spelen: het huis ruikt anders, de regels zijn anders. Ze eten er stipt om zes uur bijvoorbeeld, of zetten altijd onderzetters onder de kopjes. Als volwassene heb je zulke gevoelens nog steeds, maar kun je ze beter verhullen. Gerritsen schrijft dat soort dingen grappig en intelligent op. Die absurditeit van gewone situaties, dat mensen elkaar niet begrijpen, dat zit ook in bijna alles wat ik schrijf.'

Boven is het stil, roman van Gerbrand Bakker

'Dit boek is zo Nederlands, vooral de omgeving is me erg bijgebleven. Het speelt zich af op een boerderij. Ik hou van weilanden en van dat belachelijk platte land. Ik vind dat ontzettend mooi. Ik loop er ook vaak doorheen, bij ons in Noord. Ik groeide op in Gein, ook aan de rand van Amsterdam.

'Het is er rustig en het proza van Bakker is dat ook. En het is erg to the point. De eerste zin is: ik heb vader naar boven gebracht. Een andere schrijver zou daar een heel epos van maken: vader was licht, of vader was zwaar. Maar als hij iets wil zeggen, zegt hij het gewoon. Dit boek is niet plot-driven, mijn eigen boek trouwens ook niet, het is niet spannend, niemand zit op het puntje van zijn stoel. Maar die rust om dingen uit te werken, en het feit dat er zo veel verborgen kan zitten in kleine handelingen, dat vind ik knap.'

Hoe gaat het nu met... Marieke Rijneveld (25)

Uitgeroepen worden tot literair talent, ik had het me niet beter kunnen wensen. Afgelopen jaar heb ik mijn roman ontwikkeld en veel opgetreden met dichtbundel Kalfsvlies. Daarmee won ik de C. Buddingh'-Prijs. Ik reisde met de literaire manifestatie Saint Amour langs Vlaamse en Nederlandse theaters, in een heel mooie groep, en leerde zelfverzekerder voor een groot publiek optreden. Tijdens de Nacht van de Poëzie stond ik in Tivoli, voor 2.200 mensen. Dat was echt te gek om daar te staan, tussen een aantal van mijn literaire helden. 'In november kwam de zevende druk van Kalfsvlies uit, dat is best bijzonder voor een dichtbundel. Nu moet mijn roman eruit! Ik verlangnaar het uitbrengen hiervan, maar zie er ook tegenop: de lat ligt hoog. Nu is het hopen dat deze net zo ontvangen wordt als mijn bundel.'

Lees hier het interview met Marieke Rijneveld van vorig jaar terug (+)

Dwaalsporen, jeugdboek van Jacques Brooijmans

'Voor mijn eindscriptie voor mijn master literatuurwetenschap deed ik onderzoek naar genderkinderen in jeugdliteratuur. Mijn fascinatie voor gender is ontstaan doordat mensen tot mijn 16de vaak niet wisten of ik een meisje of een jongen was. Ik kreeg pas laat vormen, ik was een soort lat, met kort haar en erg jongensachtig. Mensen kunnen in de war raken als ze niet weten waar je bij hoort. Ik heb serieus meegemaakt dat iemand ging voelen of ik een penis had of niet, omdat ze er klaar mee waren niet te weten of ze een jongen of meisje voor zich hadden. Daarom wilde ik me in dit thema te verdiepen. Kinderboeken gaan, vaker dan boeken voor volwassenen, over emancipatoire thema's. Ze hebben vaak een moraal, bijvoorbeeld dat het niet erg is om af te wijken. Tegelijkertijd kwam ik veel stereotiepen tegen over transgenders: bijna alle boeken eindigden met een operatie. Daardoor is het bijna een soort sprookje: nu heb ik een vagina, of een penis, nu ben ik af. Jacques Brooijmans was de enige schrijver die dat in het midden liet in zijn geweldige boek. Zijn hoofdpersoon zegt: misschien neem ik wel borsten later, maar hou ik mijn penis. Dat vind ik belangrijk, dat een boek geen antwoord geeft, maar dat er iets overblijft om over na te denken.'

Dit zijn de andere literaire toptalenten van 2017

#2 Wytske Versteeg (33)

In isolement komt 's mensen wezen aan de oppervlakte, lijkt het overkoepelende thema in de drie romans die politicologe Wytske Versteeg tot dusver publiceerde. In haar debuut De wezenlozen (2012) voert ze een classicus op die wel van dode schrijvers houdt, maar in het dagelijks leven met een tweeling niet met zijn emoties overweg kan. In haar tweede roman Boy (2013, BNG Literatuurprijs) gaat een vrouwelijke psychiater naar Bulgarije om erachter te komen of haar Afrikaanse adoptiekind werkelijk door zelfmoord aan zijn eind is gekomen. De meeste waardering kreeg Versteegs meest recente roman, Quarantaine (2015), waarin de bevolking van Nederland wordt uitgeroeid door een besmettelijke ziekte uit Afrika, op een paar mensen na. 'Personages zijn vaak een extreem voorbeeld van wie je zou kunnen zijn, hoe je zou kunnen zijn,' zei Versteeg in een interview: 'Op Facebook heeft iedereen een groot verhaal over zijn leven, terwijl werkelijk contact of eerlijkheid vaak heel lastig is.' Door haar personages in buitengewone situaties te manoeuvreren, lijkt ze er telkens op uit om hun dikwijls diep verborgen kwetsbaarheid aan de oppervlakte te krijgen.
Arjan Peters

#3 Lize Spit (28)

Binnen een jaar tijd is de Brusselse debutante Lize Spit uitgegroeid tot een bekende Vlaamse schrijfster. Haar roman Het smelt verscheen in januari bij uitgeverij Das Mag en werd in België een bestseller met honderdduizend verkochte exemplaren. Haar werd de Bronzen Uil toegekend. De Engelse vertaling van het boek en een speelfilm zijn in aantocht, ze kreeg prompt een wekelijkse column in De Morgen en was te zien op talloze podia in België en Nederland. In Bovenmeer, Spits Kempense geboortedorp waar ze tot haar 17de woonde, verschenen journalisten die bij veronderstelde romanpersonages aanbelden. Het gemeentebestuur vroeg haar of ze wilde meewerken aan 'begeleide wandelingen' door het dorp. Nee, natuurlijk wilde ze dat niet. Schrijven is wat ze wil ('Er blijft van mij weinig over als je de schrijfster wegneemt. Ook als persoon'). Observeren en noteren is een overlevingsmechanisme geweest voor Spit, om de kwetsuren uit haar benarde jeugd te overwinnen. 'De auteur is geregeld genadeloosheid verweten, terwijl het juist Spits ondramatische rapportage is waardoor haar boek indruk maakt.
Arjan Peters

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden