Column IN HET SPOOR VAN DE JONGE REMBRANDT

Dit is geen zelfportret (wél een Rembrandt)

Als schilders érgens een kijkje in hun complexe artistieke wezen bieden, dan is het in zelfportretten. Maar voor deze studie van licht en schaduw zocht Rembrandt gewoon een geduldig model.

Olieverf op paneel, 22.6 x 18.7 cm. Te zien in het Rijksmuseum, Amsterdam. Beeld Getty Images

‘Every portrait that is painted with feeling is a portrait of the artist, not of the sitter’, schreef Oscar Wilde in The Picture of Dorian Gray. Vanaf de Renaissance hebben kunstenaars in portretten, bewust of onbewust, hun ziel blootgelegd. Voor zelfportretten zou dit dubbel moeten tellen. Als schilders érgens een kijkje in hun complexe artistieke wezen bieden, dan is het daar.

Bert Haanstra heeft in zijn film Rembrandt, schilder van de mens een aantal zelfportretten van de meester achter elkaar gezet. Te beginnen met het jeugdportret met halsberg en eindigend met het zelfportret uit 1669, het jaar van Rembrandts dood. De geschilderde gezichten vloeien langzaam in elkaar over. Je ziet Rembrandt ouder worden, zijn haar grijzer, zijn rimpels dieper en zijn gezicht pafferiger. Maar je hebt ook het gevoel dat je bij hem naar binnen kijkt. Alsof niet alleen zíjn leven als een film aan je voorbijtrekt, maar ook dat van jezelf.

Op het schilderijtje dat hierboven – olieverf op paneel, niet groter dan een kloek boek – staat Rembrandt zelf. Hij was toen zo’n 22 jaar. Het paneeltje hing in de eerste helft van de vorige eeuw in een schuur in Bearsden, een gehucht nabij Glasgow. Mary Winter, die het had geërfd van haar grootvader, beschouwde het als een grap dat het een echte Rembrandt zou zijn. Ze had het paneeltje al eens in Schotland willen verkopen, maar niemand toonde interesse.

In 1959 werd het geveild in Londen en gekocht door kunsthandelaar Daan Cevat, waarna het naar het Rijksmuseum kwam. In Amsterdam bleef de belangstelling aanvankelijk lauwtjes. Het paneeltje vertoonde sterke gelijkenissen met het jeugdige portret van Rembrandt in de collectie in Kassel, maar dat werd als expressiever beschouwd.

Inmiddels heeft onderzoek van het Rembrandt Research Project (RRP) uitgewezen dat alleen het paneeltje in het Rijksmuseum een echte Rembrandt is. Uit scans blijkt dat Rembrandt aan het experimenteren was. Zo valt de contour van de onderliggende schets niet samen met de contour in de bovenste verflaag. Het paneeltje uit Kassel bleek in één keer opgezet. Het zal door een leerling zijn geschilderd naar het origineel.

Ernst van de Wetering, vermaard Rembrandtkenner en al decennialang aan het RRP verbonden, verzet zich hevig tegen de aanduiding ‘Rembrandts zelfportret’. ‘Dat woord bestond niet eens in de 17de eeuw. Toen zou men hebben gezegd: portret van de schilder door hemzelf. Maar zo zou ik dit ook niet noemen. Dit is een studie van licht en schaduw in de spiegel.’

Rembrandt moest als schilder van historiestukken verschillende figuren met elkaar de confrontatie laten aangaan en ze allemaal een andere houding ten opzichte van het licht laten aannemen. Hier heeft Rembrandt geprobeerd uit te vinden hoe licht schuin van achteren op het gezicht valt. Licht schampt de baardeloze kaak, de lobbige oorlel en het uiteinde van de aardappelneus. Licht speelt met de krullen in zijn nek, die met de achterkant van het penseel in de natte verf zijn gekrast.

De ogen blijven in het donker. Is dat de uitdrukking van zijn melancholieke ziel?

‘Welnee’, zegt Van de Wetering, ‘van zelfexpressie in de romantische zin van het woord is helemaal geen sprake.’

Rembrandt zocht voor zijn experiment zijn geduldigste model.

Wie dat was?

Hij was het zelf. 

Rembrandt woonde de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden. Onno Blom werkt aan een biografie van die jaren en bericht daarover een jaar lang wekelijks in de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden