‘Dit is een pedofiele samenleving’

Zes jaar lang speelde ze niet in bioscoopfilms. Ze zwichtte voor een niet al te bekende regisseur, en voor een film die in eerste instantie niet eens in de bioscopen te zien zou zijn.

Zes jaar lang speelde ze niet in bioscoopfilms. Smeekbedes werden geschreven om haar weer voor de camera’s te krijgen. Ze zwichtte voor een niet al te bekende regisseur, en voor een film die in eerste instantie niet eens in de bioscopen te zien zou zijn.

La Journée de la jupe van Jean-Paul Lilienfeld gaat over jongeren in de arme voorsteden van Frankrijk, over hoe de scholen daar functioneren, over de verhouding tussen jongens en meisjes. Vooral ook wordt de vraag gesteld: wat te doen, aanpassen of de confrontatie zoeken? Het antwoord van Isabelle Adjani in de rol van lerares Sonia Bergerac is radicaal. Met het pistool op de borst dwingt ze haar leerlingen, en de autoriteiten, tot nadenken.

De film dankt zijn titel aan een van de eisen van de lerares: een nationale rokjesdag, waarop meisjes wordt aangemoedigd zich vrouwelijk te kleden. Is dat een goed idee?
‘We wisten het niet, maar er zijn scholen waar zo’n dag al bestaat. Dat begon in Bretagne en heeft zich geleidelijk uitgebreid. Voor ons was de rokjesdag een manier om de schijnwerper te richten op de kern van het probleem: meisjes kunnen zich niet vrouwelijk kleden als ze naar school gaan, ze worden gedwongen zich te verhullen. Ik vind dat onacceptabel.’

Het eigenlijke onderwerp van de film is niet de relatie tussen leerlingen en leraren, maar die tussen jongens en meisjes. De meisjes worden als minderwaardig behandeld door de jongens, die dat legitimeren met de Koran. Was dat anders toen u zelf in een banlieue opgroeide?
‘De risico’s zijn niet te vergelijken. Mijn jeugd was sowieso atypisch. Als kind van geëmigreerde ouders ben ik vanuit Parijs naar de banlieue gegaan. We woonden in Gennevilliers, een door de communisten bestuurde voorstad, en ik ging naar een burgerlijke middelbare school.

Biografie
Isabelle Adjani wordt in 1955 in Parijs geboren als dochter van een Algerijnse vader en een Duitse moeder. Ze groeit op in Gennevilliers, in de banlieue van Parijs. Op haar zeventiende debuteert ze bij de Comédie Française in Molière. Ze speelt in films van Truffaut, Herzog en Polanski, en breekt door in de vroege jaren tachtig, met Possession van Andrej Zulavski, Quartet van James Ivory en L’été meurtrier van Jean Becker. Later coproduceert ze ook films, zoals Camille Claudel.
Adjani gebruikt haar positie soms om aandacht te vragen voor misstanden. In 1996, als ze voor de derde maal de Cesar, de Franse filmprijs, krijgt, leest ze een passage voor uit de Duivelsverzen van Salman Rushdie. Een aantal malen engageert ze zich met Algerije. In 2007 protesteerde ze tegen de dna-tests voor immigranten.ten.
De afgelopen jaren stond ze geregeld in toneelvoorstellingen.]]>
‘Parijs beschermt zich nog steeds tegen de mensen van de voorsteden, tegen de eerste generatie emigranten van de jaren zestig en hun nakomelingen. De situatie is middeleeuws, je hebt een citadel, met muren in de gedaante van een rondweg. De emigranten zijn opgeborgen in wat we vroeger kippenhokken noemden. De stemming daar is die van een tegen de samenleving gekeerde opstand. Maar als de opstand uitbreekt, blijven ze in hun eigen buurt. De auto’s die in brand gaan, zijn die van hun buren, niet die van Parijzenaars. Nog niet, in elk geval.

‘Ze zijn bang en wanhopig, dat maakt hen immobiel. Hun doel is niet alles in vuur en as te leggen. Ze schreeuwen om aandacht: hou rekening met ons, denk niet altijd kwaad over ons.

‘Toen Sarkozy als minister van Binnenlandse Zaken de bewoners van de voorsteden geteisem noemde, bracht dat een explosie teweeg. Zoiets kun je niet doen. Ook omdat hij dat woord gebruikt voor mensen die zelf minder macht over hun woorden hebben. Gebeurt dat nog eens, dan zal het afschuwelijke gevolgen hebben. Je voelt dat zoiets mogelijk is.’

In Frankrijk worden de problemen in de voorsteden doorgaans aan economische omstandigheden toegeschreven. Het gedrag van de jongeren in La journée de la jupe wordt sterk door de islam bepaald. Klopt dat meer met de werkelijkheid?
‘De fundamentalistische islam is uitgegroeid tot een godsdienst van het verzet, te gebruiken als wapen om het systeem aan te vallen: onderwijs, opvoeding, overheid. Zelfs wie nooit de Koran heeft gelezen, kan naar dat wapen grijpen. Zoals die jongeren op school, die alles verhaspelen.

‘Toen ik in 1988 en ’89 op universiteiten in Algerije was, bestond dat fundamentalisme nog niet. De studenten stonden open voor alles. Een jaar later begon het. Kinderen daar worden benaderd door extremistische groepen: maak je dienstbaar, zeggen die. Kom bij ons; wij zorgen dat je macht krijgt.

‘De Franse samenleving maakt het zelfs behoorlijk opgeleide jongeren mogelijk die weg te kiezen, omdat ze zich onbeschermd voelen en geen perspectief hebben.’

Denkt u dat de Nederlandse kijker door uw film een realistisch beeld van de scholen in de banlieues krijgt?
‘Ik heb nog niemand gehoord die in twijfel trekt dat zoiets zich kan voordoen. Maar het probleem beperkt zich niet tot de banlieues. Als moeder en burger denk ik dat mijn generatie de kinderen in de steek heeft gelaten. De samenleving is narcistisch en egoïstisch. Het ouderschap wordt als een pleziertje gezien. Ik kan het nog radicaler zeggen: dit is een pedofiele samenleving. De onschuld van kinderen wordt niet beschermd, traumatische ervaringen worden niet uitgelegd. Tussen school en huis gaapt een wereld van provocatie, waarvoor kinderen hun ogen en oren onmogelijk kunnen sluiten. Maar de ouders zijn er niet om die indrukken te verzachten. Daaruit spreekt een gebrek aan respect.

‘Die eenzaamheid geeft kinderen de ruimte te dwalen, ze kunnen zich aansluiten bij bendes. We zijn hier niet in Brazilië, maar pas op. Onderwijs wordt als een verplichting gezien, een verzinsel van de ouders. Het is de wereld op zijn kop.

‘School wordt steeds meer een vervangende ouder of sociale opvang. Een vriendin gaf haar baan als docent filosofie op om les te geven in een moeilijke wijk. Daar is ze vooral bezig abortussen voor meisjes te regelen, tussenbeide te komen als kinderen door hun vader worden geslagen, messen van scholieren af te pakken. Ze komt aan haar eigenlijke werk niet toe, en zegt: als ik gezond wil blijven, moet ik stoppen. Ze is geen uitzondering.’

In zo’n situatie pak je een wapen, of je vertrekt?
‘Zo gaat dat in de film, in elk geval. Dat was de uitdaging die me aansprak. Vanaf de eerste scène spant het er om. Werkt dat, dan krijg je dynamiek in de relatie met de leerlingen. Het is tegelijk als het leven zelf: een afschuwelijk moment heeft vaak iets komisch. Fransen zijn doorgaans niet zo: iets is of droevig of vrolijk. Olalala, dat vind ik zo vermoeiend. Daar ben ik dan toch niet Frans genoeg voor.’

Andere leraren in de film passen zich aan, door de Koran te gaan lezen om hun leerlingen te begrijpen. Het is een keuze die in Nederland vaak is gemaakt. Wat is daar mis mee?
‘Nederland is een progressief land met een open cultuur, het past zich gemakkelijk aan, geloof ik. Dat strekt jullie tot eer. Maar aiaiai – die houding kan catastrofaal zijn. Het leidt tot verstoorde verhoudingen en mooipraterij, omdat je je wapens symbolisch uit handen geeft. Er bestaan onwrikbare lijnen in het onderwijs. De ene is de laïcité: onderwijs en godsdienst moeten strikt gescheiden blijven. De ander is geweld: daarvoor bestaat geen excuus.’

De verleiding is groot La journée de la jupe te vergelijken met Entre les murs, een film die ook op een moeilijke school speelt en meer hoop geeft.
‘We hoorden pas over Entre les murs in mei, toen we al aan het draaien waren. Ik zie de films als aanvullend. Het is goed dat deze problemen nu worden behandeld. Ook Lesquive van Abdellatif Kechiche speelt op een school en is hoopvoller. Entre les murs draait om het engelachtige idealisme van de leraar, een waardige, innemende houding. Maar tenslotte zijn er desondanks leerlingen die zeggen: ik heb hier helemaal niets geleerd.

‘Ook de lerares die ik vertolk, probeert begrip op te roepen. Ze praat over de ouders, die zoveel hebben opgeofferd voor hun kinderen. Ze praat over wat meisjes is overkomen. Ze wil voorkomen dat haar leerlingen er de brui aan geven. Bij sommigen dringt dat door. Er is hoop.’

Bent u optimistisch over de jeugd van de voorsteden?
‘Toen de Amerikanen die naar Afghanistan waren gekomen om het land te bevrijden van de Russen, daarna al snel weer vertrokken, veranderden ze daarmee de Afghanen in gemotiveerde strijders. Met kinderen kan hetzelfde gebeuren. Je kunt als ouder niet zeggen: ik heb onderwijs en voedsel gegeven, nu trek ik mijn handen van je af. Zo breng je ellende.’

U heeft twee zoons grootgebracht. Heeft u zelf moeten kiezen tussen loopbaan en opvoeding?
‘Ik was verre van een perfecte moeder. Maar ik heb het geprobeerd. Dit beroep doe ik niet tot mijn dood. Hoe opwindend het ook is actrice te zijn, het is geen vervanging voor het leven.

‘Actrices hier krijgen vaak jong kinderen. In Amerika organiseren ze eerst hun leven, maken carrière. Dan, terwijl de biologische klok verder tikt, komen de kinderen. Wij zijn gemakkelijker, bucolischer. Dat klinkt sympathiek, maar laat je niets wijsmaken: ik ken actrices die vijf films per jaar doen en dan ook nog kinderen hebben. Maar hun kinderen ken ik ook. Niemand kan alles. Geef me anders het recept, ik zou wel willen.’

U weigert vaak rollen. Waarom wilde u dit keer wel meedoen?
‘Twee vragen zijn voor mij belangrijk: is de rol uitzonderlijk? En is dit een onderwerp waarover mensen gaan nadenken, wordt het een film die bijblijft? Formulefilms haat ik. Ik hoop dat ik in een paar films heb gespeeld die mensen zich herinneren. Dat maakt je beroep tot meer dan een tijdspassering of een middel om jezelf te verheerlijken. Niets is vluchtiger dan roem.’

Hoe was uw contact met de scholieren?

‘De meeste zagen mij vooral als leraar. Ze hadden nooit van me gehoord en noemden me madame. We werkten geconcentreerd, de film is in een maand gemaakt. Later, toen de ontspanning kwam, kregen sommigen huilbuien. Het was hun eerste ervaring als acteur, een grote emotie. Dat deed me pijn, want ik wist dat ze iets bij zichzelf zouden ontdekken. Ik heb met ze gepraat, geprobeerd dat uit te leggen. Ze vertrouwden me. Maar hun kameraad worden, dat is iets anders.’

Iets heel anders: U heeft de rechten op de verfilming van het werk van Etty Hillesum. Wat bent u daarmee van plan?
‘Ze was een ongelooflijke vrouw. Haar werk ontdekken voelde als een intieme ontmoeting. Ze schreef zonder te beseffen dat ze een schrijver was. Al schrijvend ontdekt ze haar vrouwelijkheid, haar seksualiteit. Ze is nooit beoordelend, probeert altijd te begrijpen, lief te hebben ook wie haar niet kan vergeven. Ze is een wonderlijke, universele figuur. Ik ga haar niet zelf spelen, daarvoor heb ik de leeftijd niet. Maar ik wil haar beschermen, zorgen dat ze een waardige film krijgt, zoals met Camille Claudel is gebeurd.’

La journée de la Jupe (rokjesdag)Een middelbare school ergens in een arme voorstad van Parijs; de leerlingen zijn er agressief, de leraren laten veel passeren. Dat verandert als Sonia Bergerac (Isabelle Adjani) twee jongens betrapt bij een transactie. In de schermutseling die volgt, valt een pistool op de grond.
De lerares pakt het op en¿ neemt haar klas in gijzeling. Onder bedreiging van het wapen citeren ze uit Le bourgeois gentilhomme van Molière en praten over hun afkomst, hun ouders, hun toekomst. Terwijl een antiterroristische eenheid zich klaarmaakt het lokaal te bestormen en ongeruste ouders op het schoolplein samendrommen, komen de geheimen van de scholieren naar boven: verkrachting, afpersing, mishandeling.
De film is op het festival in Berlijn getoond en wordt 25 maart in Frankrijk uitgebracht. Regisseur en scenarioschrijver Jean-Paul Lilienfeld maakte vooral komedies, zoals in 1993 De zevende hemel met Urbanus.
]]>

Isabelle Adjani (AP) Beeld
Isabelle Adjani (AP)

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden