Dit duifje kijkt nukkig, alsof hij het allemaal maar onzin vindt; bij mijn weten is hij de eerste boze goddelijke boodschapper

Oog voor detail

Je ziet het pas goed van dichterbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: boodschapper.

Foto RV

Ze zijn meestal behoorlijk op snelheid: verkondigingsduifjes. Omdat ze in goddelijk licht uit de hemel neerdalen naar Maria, zit er natuurlijk al vaart in – dat suggereert die straal op het schilderij. Vrijwel altijd heeft het vogeltje de houding van een slechtvalk die zijn finale duik maakt naar een prooi: vleugels puntig zijwaarts naar achter gebogen voor goede aerodynamiek, koppie naar voren en gaan. De witte duif daalt neer om Maria via het oor binnen te gaan en zo de incarnatie de vleeswording van God in de persoon van Jezus op te starten.

Nu heb ik al een alinea geschreven zonder te noemen wat u natuurlijk al lang dacht bij het zien van dit detail, namelijk dat het inderdaad héél erg op een Angry Bird lijkt. Het is flauw maar onontkoombaar, eenmaal gezien kun je het niet meer ont-zien: Pourbus stuurt een Angry Bird af op de Maagd. Je gaat je er vanzelf een hemelse katapult bij voorstellen.

Zijn koppie lijkt ook helemaal niet op een duif, het traditionele symbool van de Heilige Geest. Het is meer een adelaar, met die kromme snavel, en ook nog met kuif. Hij kijkt nukkig, alsof hij het allemaal maar onzin vindt, bij mijn weten is het dier de eerste boze goddelijke boodschapper. Arme Maria, ze weet toch al niet wat haar overkomt.

Het schilderij verwijst naar de Italiaanse Renaissance, met die blokjes op de vloer en lelie in het midden, met de engel Gabriël die in wapperende gewaden de boodschap komt verkondigen. In sommige schilderijen is er ook een straal tussen de engel en Maria zichtbaar waarin de verkonding in Latijn staat, op z’n kop want het is vanuit de hemel geschreven.

Als een voorstelling een vaste beeldtaal heeft, zoals de verkondiging aan Maria, wordt vergelijken aantrekkelijk. De duif is in andere versies soms een babymensje, om de vleeswording nog wat meer te benadrukken (zie het beroemde Mérode-altaar van Robert Campin); Jezus vliegt vanuit de hemel haar lijf in. Andere duiven hebben een witte of gouden stralenkrans, maken een vrije val alsof ze stagediven of duiken recht het oor van Maria in.

Maar deze in de fijne tentoonstelling van Pieter Pourbus behoort tot een andere categorie; die van details die een anachronisme lijken, omdat ze zo enorm doen denken aan iets dat bij onze cultuur nu hoort, en niet bij toen. Dat is een beetje pech voor de kunstenaar, die het natuurlijk niet had voorzien, want de kijker kan erdoor verstoord raken. Verkondigings-Angry Bird belemmert het kijken naar de goddelijke gebeurtenis. Zoals het zicht op Rembrandts portret van een oude man in het Mauritshuis belemmerd wordt doordat zijn kraagkoorden zo op moderne ‘oortjes’ lijken, er meerdere oude portretten zijn waarin de figuren een iPhone lijken vast te houden, of zoals de vrouw in een beroemd portret van Rogier van der Weyden in Washington die vreselijk lijkt op actrice Angelina Jolie. Wie dit leuk vindt; internet is dol op dit soort herken-de-celebrity-in-oude-kunst. Je kunt zelfs met een selfie kijken op welk oude meesterportret je het meeste lijkt, in een app van Google Art Project. Zo bekeken kan het dus ook andersom werken: als je eerst iets vertrouwds herkent, is de interesse gewekt om verder te kijken. De Angry Bird als de ideale entree in een kunstwerk.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Pieter Pourbus: Verkondiging aan Maria
1552, Olieverf op paneel,
124,5 x 116 cm
Museum Gouda - te zien in de tentoonstelling Pieter Pourbus t/m 17 juni

Foto RV - Museum Gouda
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.