'Dit doek verbééldt onze historie'

Het Rijksmuseum haalde 'de verloren zoon van ons nationaal erfgoed' terug naar Nederland. Burgemeester Cohen kwam kijken, net als staatssecretaris Van der Laan....

Daarom is museumdirecteur Ronald de Leeuw ook zo trots op de aankoop, die voor 11,9 miljoen euro werd gesloten. Bij de presentatie van het werk donderdagochtend waren ook staatssecretaris van Cultuur Medy van der Laan en burgemeester van Amsterdam Job Cohen. De Leeuw lichtte toe: 'Het schilderij past precies in de nieuwe lijn van het Rijksmuseum om kunst en geschiedenis samen te presenteren.'

Wat kan je meer wensen dan een beeld van de geschiedenis, geschilderd door een van de grootste kunstenaars van de Gouden Eeuw? Volgens de directeur hoort het schilderij in het rijtje kunstwerken die 'nauw verweven zijn met onze identiteit', zoals ook de Stier van Potter en de Nachtwacht van Rembrandt. 'De verloren zoon van ons nationale erfgoed', noemt hij het schilderij dan ook zonder schroom.

Twee eeuwen was het schilderij in Brits bezit. En toen de erven van Lady Janet Douglas Pennant het onlangs wilden verkopen, probeerde de Britse overheid het alsnog in eigen land te houden. Het Rijksmuseum deed een bod, maar de overheid gaf geen exportvergunning. Pas na vier maanden, toen zich nog geen Britse koper had aangediend, mocht het schilderij naar Nederland.

Ook staatssecretaris Van der Laan is niet zuinig met lovende woorden. Wat haar betreft is de 'burgemeester van twaalf miljoen' een icoon. 'De missing link in de Steen-collectie in Nederland'.

Van der Laan benadrukt de thematiek van de sociale verhoudingen in het schilderij. Ze 'wordt ongemakkelijk van de nederigheid van de bedelaar, in combinatie met de arrogantie van het rijke meisje'. Wat haar betreft voegt de aanwinst dan ook een nieuw hoofdstuk toe aan de Nederlandse geschiedschrijving.

Een belangrijk deel van deze waardering op basis van sociaal-maatschappelijke verhoudingen heeft deze Steen te danken aan de Britse historicus Simon Schama. In 1987 zette hij het schilderij op het omslag van zijn bestseller The Embarrassment of Riches, en droeg daarmee voor een groot deel bij aan de bekendheid van het schilderij. Het boek gaat over het sociale dilemma dat de Nederlandse regenten in de Gouden Eeuw volgens Schama hadden: de verzoening van rijkdom en moraal. Uit dit dilemma kwam volgens hem een collectieve persoonlijkheid voort van de Nederlanders. En de Burgemeester van Delft en zijn dochter bepaalt het gezicht van deze persoonlijkheid, want daarin is de rijkdom en de armoede zo duidelijk zichtbaar.

Is dat geschiedschrijving of beeldvorming? Peter Sigmond, hoofd Nederlandse geschiedenis bij het Rijks, geeft toe dat 'het verhaal achter het schilderij' soms wat wordt overdreven. Zo is het niet eens zeker of het wel een burgemeester is. En Schama's stelling dat de burgemeester aarzelt om de bedelaar een aalmoes te geven, gaat misschien ook wel wat ver. Toch is het beeld belangrijk volgens Sigmond: 'Normaal wordt de geschiedenis geschréven, maar wat mensen onthouden zijn beelden. Dit schilderij laat de plicht zien die regenten voelden om, gestuurd door hun geloof, hun rijkdom te delen.'

Maar niet iedereen vindt dat beeld van de sociale verhoudingen het belangrijkst. De Vereniging Rembrandt betaalde bijvoorbeeld mee aan het stuk omdat het zo'n 'a-typische Steen' is, verzekert directeur Huub Blankenberg. 'Bij Steen denk je toch eerder aan lachende boeren dan aan zo'n regentenportret. Daarom is het zo'n bijzonder schilderij.'

Ook burgemeester Cohen wordt niet meteen warm van de documentaire waarde van het schilderij. Hij kan zich nauwelijks voorstellen dat het een burgemeester is. 'Die gaat vanuit zijn ambt niet op zijn stoep aalmoezen uitdelen.' Cohen vindt het vooral een erg mooi schilderij. Of hij zich zelf zo zou laten afbeelden op de stoep van de ambtswoning? 'Daar zou mijn dochter zich nooit voor lenen', zegt hij. 'Bovendien zit er wel iets erg hiërarchisch in hè. Het gaat meer over weldoen dan over streven naar gelijkwaardigheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden