BOEKRECENSIENapoleons nalatenschap

Dit boek over Napoleons invloed op Nederland leest soms als een clubblad voor onverzadigbare bonapartologen ★★★☆☆

De bundel Napoleons nalatenschap is niet vies van enige mythevorming – precies zoals Napoleon het zelf graag zou zien. Was Napoleons invloed op Nederland echt zo groot?

Beeld Olivier Heiligers

Dat er inmiddels zo’n driehonderdduizend boeken over hem zijn verschenen, had Napoleon zelf waarschijnlijk niet verbaasd. De Corsicaan was voortdurend bezig met zijn eigen mythevorming. Zo liet hij zich het uiterlijk van een Romeinse keizer aanmeten door de Italiaanse beeldhouwer Antonio Canova. Dat zijn eigen generaals hem daarna niet meer herkenden in de standbeelden deerde niet. Alles voor het nageslacht.

Met de fascinatie voor Napoleon is iets raars aan de hand. Hij was met zijn veldtochten en heerszucht medeverantwoordelijk voor miljoenen doden en onvoorstelbaar veel ellende, maar overal – ook in Nederland – zijn er talloze bonapartologen die dwepen met zijn genialiteit, moderniteit en persoonlijkheid. Volgend jaar, als de tweehonderdjarige verjaardag van zijn overlijden op Sint-Helena wordt gevierd, zullen er ongetwijfeld weer nieuwe boeken, films en documentaires verschijnen.

Napoleons nalatenschap, een bundel onder redactie van de Nijmeegse hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis Lotte Jensen, over de invloed van de Fransman op Nederland, is er vroeg bij. In haar inleiding zet Jensen meteen hoog in: ‘Het is niet overdreven om te stellen dat de Franse keizer het huidige Nederland heeft gevormd.’

Klinkt dat bewonderend? Misschien wel. In een boeiende bijdrage van de Leidse historicus Rick Honings verderop in de bundel wordt terloops vermeld dat samensteller Lotte Jensen lijdt aan ‘een Napoleon-obsessie’. De hoogleraar staat in een rijtje met bekende fans als Multatuli, Boudewijn Büch en Martin Bril, connaisseurs voor wie geen detail uit het leven van de generaal te klein was – het bekendste voorbeeld was Büchs fascinatie voor de op sterk water gezette ‘leuter van Napoleon’.

Clubblad

Soms leest Napoleons nalatenschap een beetje als het clubblad voor onverzadigbare bonapartologen. Zo gaat het eerste hoofdstuk over een servies dat een dominee cadeau kreeg van Napoleon als dank voor wat vertaalwerk. Verder leren we dat de Franse heerser op de markt van Domburg water dronk ‘uit een kommetje van de familie Arentse’. Ook is er een hoofdstuk gewijd aan een Nederlander die tien jaar als koetsier voor Napoleon werkte, maar nooit echt contact met hem had.

Nee, dan de stelling dat Napoleon de uitvinder is van het moderne Nederland. Als het al zo is, dan heeft de Fransman het er een beetje bij gedaan. Erg begaan met deze uithoek van zijn imperium was hij niet. Van Napoleon zijn amper uitlatingen over Nederland bekend. Alleen van zijn tweede vrouw Marie Louise weten we dat ze het hier ‘drassig en koud’ vond.

Napoleon zelf was tijdens zijn bezoeken aan Nederland met zijn hoofd in Moskou. De keizer wilde vooral weten of de vestingwerken op orde waren, zodat de Engelsen hem niet in de rug konden aanvallen als hij met zijn Grande Armée oostwaarts trok. Verder bleef Nederland toch vooral ‘een stuk afgespoelde Fransche modder’, zoals een tijdgenoot het omschreef.

Veelzeggend was Napoleons reactie toen hij het fraaie Haagse Bos zag. Mooi hout om Franse schepen mee te bouwen, vond de keizer. Omhakken maar. Dat het Haagse Bos er nog staat, is te danken aan het getreuzel van Nederlandse bestuurders. De bomen stonden nog overeind toen de Fransman in 1813 zijn eerste verpletterende nederlaag leed bij Leipzig. Napoleon naar Elba, bijlen terug in het vet.

Gebrek aan liefde

Het gebrek aan liefde was geheel wederzijds. Nederlandse kranten werden gecensureerd tijdens Napoleons bezoeken, uit angst dat ze negatieve dingen zouden schrijven. Een terechte vrees waarschijnlijk. In de gedichten van Willem Bilderdijk werd Napoleon in die tijd afgeschilderd als ‘een zoon van de hel’, ‘een bloedhond’, dan wel ‘een duivelsgebroed’. ‘Hy waadt door bloedrivieren.’

Er waren genoeg redenen voor de antipathie. Om een paar minpuntjes te noemen: Napoleon verwoestte de Nederlandse economie met zijn handelsboycot tegen Engeland, marginaliseerde de Nederlandse zeehavens en ronselde via de levée en masse (massale lichting) 30 procent van de weerbare Nederlandse mannen voor zijn legers. Slechts een paar honderd keerden levend terug. Door de gedeelde afkeer van Napoleon ontstond er wel iets van nationaal besef in het van oudsher federale en versnipperde Nederland.

Zo heeft Napoleon wel meer invloed gehad op de ontwikkeling van Nederland. Net als elders introduceerde hij moderniseringen van het overheidsapparaat. De bekendste zijn de invoering van een burgerlijk wetboek, het kadaster en het register van de burgerlijke stand. Terrorismedeskundige Beatrice de Graaf beschrijft daarnaast hoe Nederland later voortborduurde op het binnenlandse veiligheidsbeleid van Napoleon, inclusief diens informantennetwerk. Op een vergelijkbare manier drukten Nederlanders die dienden in het Franse leger en wél levend terugkeerden hun stempel op de Nederlandse strijdkrachten.

Door zijn broer Lodewijk kortstondig op de Hollandse troon te hijsen, heeft Napoleon de Nederlanders na twee eeuwen Republiek laten wennen aan het idee van een monarchie. Willem I deed er zijn voordeel mee na zijn aankomst in Scheveningen in 1813.

Bufferstaatje

Was Napoleon dan toch de uitvinder van het moderne Nederland? Zelfs wie vooral oog heeft voor de geniale trekken van de Fransman moet enige welwillendheid aan de dag leggen om daarin mee te gaan. De trend naar meer centralisatie was al voor Napoleon ingezet. En de werkelijke oprichters van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden waren de landen die de Franse keizer versloegen. Zij wilden een bufferstaatje aan de Noordzee. Het nieuwe koninkrijk was dan ook het ‘schoothondje van de geallieerde mogendheden’.

Dat Napoleon tweehonderd jaar na zijn overlijden toch met de eer gaat strijken past bij de mythische status waar hij zelf zo naar streefde. Het gezegde wil dat overwinnaars de geschiedenis schrijven. Voor Napoleon gelden andere regels.

Beeld De Bezige Bij

Lotte Jensen (red.): Napoleons nalatenschap – Sporen in de Nederlandse samenleving. De Bezige Bij; 272 pagina’s; € 29,99. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden