Recensie Elena Ferrante

Dit boek komt in de buurt van een biografie over de bekendste onbekende schrijver ter wereld ★★★☆☆

Voor de echte fans van de mysterieuze schrijver Elena Ferrante zal haar correspondentie, die nu is gebundeld, bij vlagen verrukkelijk zijn.  

Elena Ferrante: Frantumaglia – Een geschreven leven

Non-Fictie

Uit het Italiaans vertaald door Marieke van Laake.

Wereldbibliotheek; 448 pagina’s; € 24,99.

Stelt u zich een land voor waar een man aan de macht komt die zegt: voortaan draait de hele show om mij. Vanaf nu ben ik jullie presentator en zijn jullie mijn publiek. Stelt u zich nu voor dat die man, laten we hem Silvio noemen, zo lang aan de macht blijft, dat langzaamaan heel het volk begint te geloven in de presentator en zijn protagonistische ideeën; dat ook de bakker ervan overtuigd is dat hij belangrijker is dan zijn eigen brood en zelfs de kunstenaars zichzelf hoger aanslaan dan hun eigen kunst.

Aan dat land, dat in werkelijkheid Italië heet, had een schrijfster zo’n ontiegelijke hekel, dat ze besloot haar eigen spelregels op te stellen. ‘Het idee van een leven waarin het persoonlijke succes maatstaf is voor het succes van de geschreven bladzijden, dat accepteer ik niet meer’, legde ze uit aan een journalist die haar vroeg waarom ze eigenlijk niet onder haar eigen naam publiceerde, maar gebruik maakte van dat vreemde pseudoniem: Elena Ferrante.

Ferrante, de mysterieuze schrijfster wier boeken sinds haar debuut in 1992 in meer dan vijftig talen werden vertaald, legde in die begintijd uit dat promotionele activiteiten van schrijvers inmiddels belangrijker zijn voor het succes van een boek, dan het boek zelf. ‘Auteurs dreigen steeds meer het boek zelf, en daarmee ook de noodzaak om het te lezen, te doen vergeten’, schreef Ferrante. ‘In veel gevallen zijn de naam van de schrijver, zijn portret, zijn opvattingen ons heel wat beter bekend dan zijn teksten’.

Omdat ze walgde van die praktijk, besloot ze haar eigen identiteit voortaan geheim te houden. Geen enkele journalist kon daardoor met oud-klasgenoten roddelen over haar kindertijd en geen tv-kijker kon nog vinden dat ze een dikke kop had gekregen, of vreemde schoenen droeg. Zolang zij afwezig bleef, dacht ze, zou het alleen maar over haar boeken gaan. Zoals het hoort.

De enige concessie die Ferrante deed aan haar groeiende populariteit, was zich zo nu en dan per mail te laten interviewen door journalisten of te corresponderen met regisseurs die haar werk wilden verfilmen. Het is een bundeling van die correspondentie – verzameld tussen 1991 en 2016 – die nu in Nederland verschijnt onder de naam Frantumaglia (‘Restjes’). Bij gebrek aan betrouwbare informatie over de persoon achter Ferrante is Frantumaglia, ondertitel ‘Een geschreven leven’, het boek dat het dichtst in de buurt komt van een biografie over de bekendste onbekende schrijver ter wereld.

Voor de echte fans moet dit boek daarom bij vlagen verrukkelijk zijn, alsof ze opeens mochten toetreden tot dezelfde boekenclub waar hun favoriete schrijver al jaren lid van is – een schrijver bovendien, van wie ze tot voor kort helemaal niets mochten weten, maar die nu bijna alles prijsgeeft. Dat haar moeder naaister was bijvoorbeeld, en ooit jurken maakte voor mevrouw Caldaro – een scène die Ferrante zo meeslepend beschrijft dat de lezer zich direct in het Napels van de jaren vijftig waant, midden in een klein, kaal en ongetwijfeld stikheet appartementje in een buitenwijk achter het station, terwijl een jonge Elena Ferrante toekijkt hoe het garen op het klosje van haar moeders oude naaimachine langzaam opraakt, waarna het nog net een paar keer naakt ronddraait op de garenpen voor het moet worden vervangen.

Ook komt de lezer er dankzij de vele brieven, interviews en ongepubliceerde boekfragmenten achter op welke neurotische manier Ferrante aan haar boeken schaaft, welke schrijvers zij als inspiratiebron beschouwt en hoeveel verstand zij eigenlijk heeft van de kernthema’s uit haar boeken, zoals het feminisme, de klassieke literatuur en de armoedekloof in het moderne Napels.

Alleen, zo vraagt diezelfde lezer zich na een tijdje af, verdienen deze uiteenzettingen – hoe erudiet ze ook zijn – het ook om drieëntwintig keer opnieuw te worden besproken in alle drieëntwintig afgedrukte interviews? En is haar briefwisseling met regisseur Mario Martone over de verfilming van Kwellende Liefde dusdanig interessant dat ook de zin ‘blz 19 Waarom leidt de voice-over hier de episode van de lift in?’ de uiteindelijke versie had moeten halen?

Het zijn kleine frustraties waar de lezer van Frantumaglia gaandeweg steeds vaker mee geconfronteerd wordt. Tijdens een van de vele interviews vraagt een Britse journalist aan Ferrante wat voor scoop haar ontmaskering zou opleveren. Haar antwoord: ‘Een scoop? Wat een onzin. Wie interesseert zich nu voor wat er buiten mijn boeken van mij rest?’ Die zin staat op bladzijde 406 van een boek dat in de 405 bladzijdes daarvoor volledig gaat over wat er buiten haar boeken van Elena Ferrante rest.

Ook moet de lezer bestand zijn tegen de hardnekkige neiging van sommige schrijvers uit te weiden over hun zware/ belangrijke/ moeilijke/ uitputtende schrijfproces. Zo komen de woorden ‘schrijver’ en ‘schrijfster’ samen 135 keer voor in Frantumaglia, het werkwoord ‘schrijven’ 459 keer, de vervoegingen ‘schrijf’, ‘schrijft’ of ‘schreef’ 260 keer en het voltooid deelwoord ‘geschreven’ in totaal 160 keer. Dat is veel in een boek van 448 pagina’s.

En wat gebeurt er als je voor de zesendertigste keer wilt uitleggen op welke magische wijze de woorden hun weg vinden naar het papier? Dan krijg je passages als: ‘Deze wervelende snelheid van schrijven is mooi, dit in enkele regels teruggaan tot de inkttekens op het vloeipapier van de kin­dertijd, op zoek naar het primaire labyrint. Ligt de inspiratie tot de kunst van het in een stad verdwalen in die inkt­arabesk? Nee, het ravijn trekt naar beneden, er is een nog eerder, een eerder dat vóór de kronkels op het vloeipapier komt. We moeten teruggaan.’

Daarna volgt vaak een uiteenzetting die benadrukt dat Elena Ferrante alles van Freud heeft gelezen, dat Elena Ferrante de klassieken heeft gelezen, dat ze Moravia, Manzoni, Morante en Malaparte heeft gelezen. En Henry James en Marcel Proust natuurlijk. En Diderot en Flaubert.

Over haar Napolitaanse Romans schreef de Volkskrant al eens dat er ‘een loodzware sluier van lotsbestemming over het verhaal hangt, waar geen straaltje humor in wil doordringen’. In Frantumaglia zijn de gordijnen nog steviger gesloten, en wel dankzij een overvloed aan zinnen als: ‘Het liminale is interessant als retorische kunstgreep, het is de metaforische weergave van aarzeling tussen twee tegengestelden en een doeltreffende samenvatting van de tijd waarin wij leven.’

Je kunt natuurlijk stellen dat het wel degelijk van humor getuigt vijf korte vragen van een Italiaans tijdschrift te beantwoorden met een relaas van tachtig pagina’s, maar in plaats van te lachen denk je als lezer van Frantumaglia toch vooral aan dat beroemd geworden citaat uit de film La Grande Bellezza van Paolo Sorrentino: ‘Om serieus te willen worden genomen in dit land, moet je jezelf serieus nemen’. Het resultaat: een boek voor de liefhebber. Of specifieker nog: een liefhebber met doorzettingsvermogen.

Ferrante-koorts brengt literair toeristen naar de armste wijken van Napels

Dankzij het wereldwijde succes van Elena Ferrantes Napolitaanse romanreeks rijden er bussen met toeristen af naar ‘een van de lelijkste plekken van Napels’. Buurtbewoners vragen zich af: ‘Wat is hier in godsnaam te zien?’

Ferrante waakt op afstand over tv-serie: ‘Ik heb niet eens haar e-mailadres’

Regisseur Saverio Costanzo maakte een serie van de bestseller-romanreeks De geniale vriendin. Ook hij beschikt niet over contactgegevens van de schrijver. ‘We schrijven elkaar wel mails, maar die stuur ik naar de uitgever, die ze daarna doorstuurt. Appjes komen ook binnen via de uitgever.’

Het raadsel Ferrante opgelost?

Wie o wie is toch die permanent in de bestsellerlijsten verkerende Elena Ferrante? Het was het grootste literaire raadsel in de wereld. En toen liet Jan Rybicki zijn software op de boeken los en was het binnen vijf minuten opgelost. Of toch niet?

‘Ik ben niet Elena Ferrante! Schrijf je dat op? Ik. Ben. NIET. Elena. Ferrante.’

Verslaggever Jarl van der Ploeg interviewde Domenico Starnone, van wie wordt gezegd dat hij schuil zou gaan achter het pseudoniem Ferrante. Hij houdt vol dat hij níét bestsellerauteur Elena Ferrante is. 

Waarom zou iemand hardnekkig ontkennen dat hij de auteur is van een kwartet prachtboeken, vroeg columnist Bert Wagendorp zich naar aanleiding van het interview af.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden